Van wie was de Februaristaking?

Wie zijn hoop heeft gevestigd op de historische canon als bindmiddel in een versplinterende samenleving, doet er goed aan de geschiedenis over de beleving van de Februaristaking van Annet Mooij te lezen....

Morgen zal het defilé weer langs De Dokwerker trekken, ter herinneringaan het protest op 25 en 26 februari 1941 tegen de anti-joodsemaatregelen van de Duitsers. Dat is nu 65 jaar geleden, en al die jarenheeft het aan aandacht, geschiedschrijving, brochures, polemiek en onminnooit ontbroken. Precies daarover handelt De strijd om de Februaristaking - en daarom is dit bescheiden boek zo'n puntgave illustratie vangeschiedenis die in seculiere samenlevingen nogal eens als godsdienstzonder God fungeert. Het effect blijkt in de praktijk menigmaal niet zozeerde gewenste binding te zijn, als wel richtingenstrijd en de bereidheid omde andere partij de kop in te slaan.

Wat is er eigenlijk gebeurd toen het anonieme pamflet Staakt!!!Staakt!!! Staakt!!! eind februari 1941 in omloop kwam? Die kwestiemarkeerde vanaf de Bevrijdingsdag bij wijze van spreken de Koude Oorlogtussen de communistische partij CPN en de rest van Nederland.

Meteen al bij de eerste herdenking in 1946 was er onenigheid over devraag of de Februaristaking een 'spontaan' protest was geweest, dan wel ofde CPN daarin een essentiële rol speelde. Annet Mooij hakt die knoop ineen paar pagina's door: de CPN had de staking inderdaad georganiseerd, hetwas de CPN'er Lou Jansen die het beroemde stakingspamflet had geschreven,en het was de communist Piet Nak die de gemeentewerkers tot staken hadaangezet. Maar deze feiten waren onmiddellijk na de oorlog buiten de partijniet welkom. Vooral de oproep van CPN-leider Paul de Groot na de Duitseinval in mei 1940 om (vanwege het Molotov-Ribbentrop-pact) een 'correctehouding' aan te nemen tegenover de bezetters, had kwaad bloed gezet.Zodoende was het een uitgemaakte zaak dat de CPN in de ogen van de overigeAmsterdamse politiek 'geen rol' kon hebben gespeeld bij de staking.

Paul de Groot maakte het er niet beter op door bij gelegenheid van deRussische inval in Praag (1948) te verklaren dat de loyaliteit van deNederlandse communisten bij de Sovjet-Unie lag. Een steeds benardere CPNvond meer en meer zijn eigen rechtvaardiging als 'de partij van deFebruaristaking'. In de communistische gelederen werd de geschiedschrijvinggaandeweg net zo hard aangepast als daarbuiten: niet Lou Jansen bleek in1948 het pamflet Staakt!!! Staakt!!! Staakt!!! te hebben geschreven, maarPaul de Groot. De staking zelf was niet langer een 'sentimentele daad' vanprotest tegen het Duitse anti-semitisme, maar het begin van de strijd tegende fascistische klassevijand.

Begin jaren vijftig had de herdenking zich, rondom het beeld DeDokwerker van Mari Andriessen, ontwikkeld tot een krachtig lieu demémoire. Maar als gevolg van de onverzoenlijke verhoudingen waren er tweeherdenkingen gekomen. 's Morgens die van de gemeente, met kranslegging entoespraak van de burgemeester, en in de namiddag (zodat de arbeiders er nahet werk bij konden zijn) die van het Herdenkingscomité, dat feitelijk inhanden was van de CPN. Partijleider De Groot nam als een echtesecretaris-generaal-in-zakformaat het defilé af, waar in die tijd weltienduizenden mensen op afkwamen. Zo essentieel was de herdenking voor hetcommunistische zelfbeeld, dat de uitstoting in 1958 van onwelgevalligeelementen als Gortzak en Wagenaar c.s. zijn symbolische vorm kreeg in hunuitsluiting bij De Dokwerker. Zij hielden hun eigen armzalige herdenkingen stonden afzijdig van hun voormalige kameraden op de Blauwbrug tekoukleumen.

Halverwege de jaren zestig raakten de verhoudingen enigszinsgenormaliseerd met de komst van een nieuwe generatie politici. Ed. vanThijn werd fractievoorzitter van de PvdA in de gemeenteraad, Harry Verheijzijn CPN-tegenhanger. Er werd onderhandeld alsof er een regeerakkoord moestworden gesloten, met een uitkomst die iets tragisch-kluchtigs bleef houden.Er kwam een akkoord over één gezamenlijk defilé. Maar omdat de partijenhet verder nergens over eens konden worden, werd er voortaan niet meer bijDe Dokwerker gesproken. Aan de zwijgende kranslegging kwam pas in 2001 eeneinde, na lang ijveren van burgemeester Schelto Patijn.

In stilte of niet, de herdenking bleek algauw na de oorlog heel geschiktom ook andere zaken dan de Februaristaking onder de aandacht te brengen.Voor de communisten werd de oorlog na mei 1945 sowieso met andere middelenvoortgezet, zodat het voor de hand lag om in één moeite door teprotesteren tegen de Duitse herbewapening of tegen terugkerend fascisme inwelke vorm dan ook. Naarmate de CPN in toenemende mate in zijn bestaan werdbedreigd, werden de netten breder uitgeworpen. In 1970 was er sprake van'Biafra inzetten', en nog iets later, toen de partij een korte oplevingdoormaakte in de studentenbeweging, was elke leus goed, als het maarsolidair was, van kraak- tot homobeweging en alles wat daartussen zat.

De CPN bestaat al vijftien jaar niet meer, de herdenking van deFebruaristaking leeft nog volop. Het symbool heeft zijn oorspronkelijkebetekenis ruimschoots overleefd en hecht zich tegenwoordig moeiteloos aannieuwe gewetensworstelingen. Laatstelijk vroeg Huub Oosterhuis zich bij DeDokwerker af of de positie van 26 duizend afgewezen asielzoekers tevergelijken is met de 126 duizend joden op wie in de oorlog werd gejaagd.'Wat worden wij voor een land als wij mensen zo aan hun lot overlaten?'Aanmerkelijk minder dramatisch is het lespakket van het Verzetsmuseum('Verzet je!') dat de dilemma's van de Februaristakers verduidelijkt aande hand van het thema pesten op school. 'Wat doe je op het schoolplein alser iemand wordt gepest?'

Annet Mooij werd zelf niet vrolijk van haar eigen onderzoek. 'Wanttreurig is het om te zien hoe zo'n uitzonderlijke daad van solidariteitbelast werd met een naleven vol leugens en kleingeestigheid, ruzie enuitsluiting.' 'Hoe mooier en zuiverder de erfenis, hoe aantrekkelijker hetvoor velen is haar op te eisen.' Dat is de niet onbelangrijke les van dezeterughoudend geschreven micro-studie voor de canonbedenkers: geschiedenisheeft geen eigenaar - vooral niet als er moed en onbaatzuchtigheid te halenzijn.

Martin Sommer

Annet Mooij: De strijd om de FebruaristakingBalans174 pagina's17,50ISBN 90 5018 768 4

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden