Van wie is het water?

AMSTERDAM - Toeristen willen zwembaden, golfbanen en mooie tuinen. Het hoge waterverbruik brengt de lokale bevolking soms in moeilijkheden. Op Bali bijvoorbeeld nemen de waterproblemen evenredig toe met de ongecontroleerde groei van de hotelsector. En kurkdroog Cyprus wil groene golfbanen.

Beeld afp

Op een klein uur rijden van Bali's toeristenenclaves ligt Tabanan, een weelderig groene provincie waar het dagelijks leven zich in slow motion lijkt te voltrekken. Een os sjokt door de bevloeide rijstvelden, die terrasgewijs tegen de hellingen liggen. Boeren staan kuitdiep in het water om hun oogst te controleren. Na elke bocht verschijnt opnieuw een landschap met de onwerkelijke schoonheid van een kalenderplaat. Tabanans sawa's staan op de nominatie voor de Werelderfgoedlijst.

Het is regentijd. Binnen een paar minuten kan de lucht betrekken en valt het water met bakken uit de hemel. Dan gutst het door de dorpsstraten en klotst het over de gootjes van het sawa-
systeem, dat al duizend jaar lang goed functioneert, maar toch wordt bedreigd.
Eind jaren negentig begon de Balinese overheid een deel van het water uit natuurlijke bronnen in de bergen af te tappen voor commerciële drinkwaterfabrieken en de booming toeristen-
industrie. 'In één provincie liepen de landbouwproblemen vorig jaar zo hoog op dat boeren de waterfabriek bezetten', zegt Made Mangku, onafhankelijk bemiddelaar tussen boeren en overheid. 'De fabriek nam veel meer water dan contractueel was vastgelegd. De rijstproductie in dat gebied werd ongeveer gehalveerd, maar de overheid trad niet op tegen de exploitant.'

Halverwege de sawahelling is een rij vakantievilla's gebouwd. Ze hebben het mooiste uitzicht van de wereld, maar de bouw van toeristische accommodatie heeft al op meerdere plaatsen het kwetsbare watersysteem verstoord.
Bali is niet de enige plaats waar het booming toerisme een aanslag doet op de zoetwaterreserves. 'Vooral in ontwikkelingslanden wordt toerisme gezien als de kip met de gouden eieren - snel geld. Hotels schieten uit de grond zonder milieueffectrapportages, laat staat een masterplan', zegt Rachel Noble van Tourism Concern, een Britse organisatie voor mensenrechten in relatie tot toerisme. Begin 2010 heeft Tourism Concern een wateroffensief gelanceerd: een universitair onderzoeksprogramma in diverse continenten dat dit jaar wordt aangevuld met campagnes gericht op touroperators en, later, vakantiegangers.

'Westerse hotelketens werken aan duurzamer watergebruik door bijvoorbeeld het installeren van zuiniger douchekoppen en het recyclen van afvalwater. Heel goed, maar het betreft alleen water in het eigen hotel. Ze hebben geen grip op de natuurlijke bronnen', aldus Noble. Tourism Concern documenteerde inmiddels waterproblemen veroorzaakt door toerisme in de Cariben, India, Afrika, Indonesië en Midden-Amerika.
Tijdens een milde regenbui gaan we in Tabanan op zoek naar de leider van de lokale subak, het irrigatiesysteem. De boeren regelen onderling de watertoevoer uit een bron hoog in de bergen, zodat alle rijstvelden, ook de laagste, voldoende ervan krijgen. Tien jaar geleden besliste de Bali Water Board, een semi-overheidsinstelling die de bronnen op het eiland beheert, dat de boeren in dit gebied met eenderde minder toekonden. 'Het eeuwenoude ritme van planten en oogsten raakte in de war, er ontstonden kleine modderstromen die de subak op enkele plaatsen verstoorden, en de rijstoogst liep terug', zegt Mangku.

Ondanks een twee keer bevestigde afspraak is de subak-leider niet te vinden. Zijn telefoon geeft geen antwoord, zijn familie zegt niet te weten waar hij is. Aan het eind van de middag vinden we zijn broer, die wel wil praten. Maar zodra hij de problemen te berde brengt, springt zijn vrouw in het gesprek en neemt zijn verhaal opeens een positieve wending. Andere rijstboeren in het dorp beweren niet te weten waar hun water vandaan komt.

'Het zou de eerste keer niet zijn dat boeren zijn geïntimideerd of bedreigd', zegt Mangku. 'De bevolking kan zelden een vuist maken. Investeerders bepalen de regels en de overheid ziet alleen maar geld, geld, geld.'
Niet alleen ontwikkelingslanden kampen met een spanning tussen de gouden bergen van het toerisme en de beperkte waterreserves. Plan Bleu, een centrum voor duurzame ontwikkeling van het Middellandse Zeegebied, constateerde een overexploitatie van water in onder meer de 'droge' vakantielanden Cyprus, Malta, Israël, Spanje en in Noord-Afrika - door landbouw, maar ook door de sterk groeiende toeristische vraag. Het waterverbruik op de Balearen bijvoorbeeld (onder meer Mallorca en party-eiland Ibiza) groeide sinds 1994 met 80 procent, voornamelijk door het toerisme. 'Maar rijke landen zijn beter in staat de problemen het hoofd te bieden', zegt een woordvoerder, 'door de bouw van dammen bijvoorbeeld en andere technische oplossingen.'

Wie 's zomers de zwembaden van Cyprus' kust verlaat voor een tocht door het binnenland, weet hoe droogte eruit ziet. Struikgewas wisselt af met kurkdroge planten in een stenig landschap. Alleen de taaiste bomen houden stand. De waterlevering aan huishoudens moet soms op rantsoen. Toch besloot de regering in 2009 het aantal golfbanen uit te breiden van 3 naar 17, ter verlenging van het toeristenseizoen. Golfbanen zijn grootverbruikers. De hoeveelheid water die wereldwijd nodig is om het gras groen te houden, zou genoeg zijn voor 80 procent van de mondiale huishoudens.
De Cypriotische oppositie is furieus. 'Onbegrijpelijk', roept milieulobbyist Pandelis Metaksa door de telefoon. 'In de zomer van 2009 moest drinkwater per tankschip worden aangevoerd vanuit Griekenland - kost kapitalen! Het schaarse water op ons eiland is om van te leven, niet voor toeristen om mee te spelen.'

Golftoeristen zouden Cyprus moeten boycotten, meent hij. 'De regering zou onze prachtige cultuur en civilisatie moeten verkopen aan vakantiegangers, niet onze eerste levensbehoefte.' Na hevige protesten besloot de regering ontziltingsinstallaties verplicht te stellen voor de nieuwe golfbanen. 'Schizofreen', meent Metaksas, 'die verbruiken heel veel energie. En dat in een tijd waarin de wereld schreeuwt om reductie van de CO2-uitstoot.'

Het zal een jaar of vier geleden zijn dat Ari, een student in de Balinese hoofdstad Denpasar, voor het eerst merkte dat er iets mis was met zijn drinkwater. Zijn vervallen, net niet straatarme volkswijk is aangesloten op het leidingnet, maar soms, zegt hij, moet de bevolking 'duur' water kopen in jerrycans. Het leidingwater smaakt dan zoutig. 'Door het hoge waterverbruik in de toeristensector daalt het grondwaterpeil, waardoor zeewater doordringt in de zoetwaterreserves.'

Alleen al Bali's golfvelden hebben drie miljoen liter per dag nodig. Het aantal toeristen verviervoudigde sinds 2000 en zal in 2011 tegen de zeven miljoen lopen op een bevolking van vier mijoen. Een wildgroei aan backpackershotels gaat samen op met het uitdijen van luxe enclaves. De waterproblemen werden vorig jaar erkend door de lokale overheid. Er werd een drastische maatregel genomen: een belastingverhoging van 1000 procent voor hotels op grondwater. Veel resorts hebben eigen grondwaterbronnen aangeboord - met of zonder toestemming.

Het maakte geen druppel uit. De meeste grote resorts weigerden aanvankelijk te betalen, vertelt een woordvoerder van de hotelassociatie, 'omdat het alleen maar zou leiden tot een verhoging van de kamerprijzen, terwijl er allerminst een garantie was voor een oplossing.' Hij wijt de waterproblemen aan mismanagement en corruptie van de overheid. En die schuift het op geldgebrek.

In het oosten van Bali heeft een aantal boeren hun oude, zelf gegraven waterputten ook na de komst van een leidingnet gekoesterd. 'De pomp die drie jaar geleden door de overheid werd geïnstalleerd, is te zwak en werkt maar een paar uur per dag. In de droge tijd hebben we niet genoeg voor de akkers', zegt een oude boer, terwijl hij een emmer drinkwater omhoogtrekt uit de dorpsput.

Fotogeniek tafereeltje. Passerende buitenlanders maken een foto, stappen weer in hun busje en vertrekken naar hun resorts. Naar hun zwembaden en badkamers waar ze na het douchen hun handdoek niet op de grond gooien maar netjes op het rekje hangen ten teken dat ze hem een tweede keer willen gebruiken. Om water te besparen.

Voor deze reportage is gebruik gemaakt van een onderzoek dat Loes Wijnen, studente aan de Wageningen Universiteit, heeft uitgevoerd in opdracht van de Volkskrant. Bekijk het hele rapport op deze site. (pdf)

Beeld afp
Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden