Van wie is het lichaam van de dode eigenlijk?

Het donordebat draait kort gezegd om de vraag: van wie is het lijk? Bij de beantwoording doemen talloze misverstanden op. Zo denken veel mensen dat zij de eigenaar van hun dode lichaam zullen zijn.

Het donorregistratieformulier.Beeld anp

'Mijn lichaam is van mij', las ik in een verontwaardigde reactie. Maar dat is onjuist. Wie dood is, is dood. Hij (of zij, enzovoort) bestaat niet meer. Mocht een ziel zijn ontsnapt, dan weet niemand waar die naartoe is. Dode zielen hebben ons nog nooit toegesproken of opdrachten gegeven.

Soms beweert iemand het tegenovergestelde, maar tot nu toe is niemand aantoonbaar uit de dood teruggekomen. Stemmen van overledenen blijken altijd stemmen in je eigen hoofd.

De dode heeft niets meer en is niets meer. Als levende had hij misschien nog een laatste wens, maar nu hij dood is, is het aan de nabestaanden om die wens te honoreren. Of niet.

Als nabestaanden met die laatste wens hun gat afvegen, dan kan de dode daar niets tegen doen. Als nabestaanden op het graf van de dode willen pissen of met zijn schedel willen voetballen, is er niets dat hen tegenhoudt, behalve hun eigen fatsoen. De dode zelf heeft niets te willen.

Zelfs over zijn eigen lichaam is hij de controle en het eigendomsrecht kwijt. De voormalige eigenaar van het lichaam kan nog proberen over zijn graf heen te regeren, maar die potsierlijkheid wordt afgestraft zodra het kloppen van het hart is opgehouden.

Nergens wordt zoveel ruzie over geschopt en zoveel over geprocedeerd als over wat in het Engels 'the last will' wordt genoemd. Logisch: wat zijn laatste wil is, dat maken wij wel uit. Nergens leeft ook zo veel schijnheiligheid als bij degenen die menen in de geest van een overledene te handelen. Het is de mantra om er zelf beter van te worden.

Als het lichaam van de dode niet van de dode is, van wie is het dan wel?

Wanneer ik de nieuwe donorwet goed heb begrepen, is het de staat die meent rechten op delen van het lichaam te kunnen doen gelden. Organen mogen uit het dode lichaam worden gehaald om er andere mensen mee te kunnen redden.

Een mooi streven, maar waaraan ontleent de staat het recht om zich het dode lichaam toe te eigenen? Was er tijdens het leven al sprake van een eigendoms-relatie? Neemt de staat de kosten van de begrafenis of crematie voor zijn rekening? Wordt voor de organen betaald?

Niets van dat alles. De staat doet een beroep op onze goedheid, maar stelt daar zelf weinig tegenover. De donorwet is een afgedwongen vorm van goedertierenheid. Nu kun je zeggen dat dit de kern van het recht is, want wetten zijn niets anders dan geboden of verboden om de burger de goede kant op te dwingen. Toch wordt het erg cynisch wanneer ook de zeggenschap over een lijk daaronder valt.

Als het lichaam niet van de dode is en evenmin van de staat, van wie is het dan wel?

In feite is het antwoord daarop erg simpel. Een lijk is eigendom van de nabestaanden en van de erfgenamen in het bijzonder. Het zijn de nabestaanden die regeren over de dode en zijn stoffelijk overschot.

Als de dode begraven had willen worden, maar de nabestaanden besluiten tot crematie, dan kunnen zij dat zonder omhaal doen. Als nabestaanden er een pastoor bijhalen, terwijl de overledene altijd heeft beweerd atheïst te zijn, kan de dode wel woedend tegen de deksel van zijn kist schoppen, maar hij zal niet worden gehoord.

Daarom kan een codicil van een levende nooit meer zijn dan de uitdrukking van een wens, waarbij het ten slotte aan de nabestaanden is om te bepalen wat er met het lijk gebeurt.

Persoonlijk wil ik best organen afstaan, maar de toestemming daarvoor na mijn dood is niet aan mij, maar aan mijn kinderen en mijn vrouw. Zij moeten akkoord gaan. Gaan zij dat niet, dan is er niets aan te doen. Dan houdt het op. Dan moet ik maar met mijn hart, lever en nieren het graf in. Het is de wil van de nabestaanden die uiteindelijk moet worden gerespecteerd, niet de wil van D66 of van Pia Dijkstra.

Dit stukje schrijf ik uit eigen ervaring. Toen mijn vader stierf, werd mijn moeder gevraagd of zijn lichaam 'voor de wetenschap' gebruikt mocht worden. Ik zag mijn moeder schrikken en heb de beslissing verder aan haar overgelaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden