Van wie is de Noordpool?

De mens wacht al lang niet meer lijdzaam af wat het leven brengen zal. Hij probeert in de toekomst te kijken, haar te voorspellen, zich tegen haar in te dekken en als het even kan haar te beïnvloeden....

Arie Elshout

Krijgen we ineens een foto voorgeschoteld van een oneindige witte vlakte, waaruit twee torens omhoog steken, een grote en een kleine. Vlakbij de grote toren staan drie personen, hun silhouetten tekenen scherp en nietig af tegen al het wit. Wie zijn zij, hoe zijn ze daar terechtgekomen en wat doen ze op die plek, die de stille verlatenheid ademt als het landschap van een verre planeet? In welke toekomst kijken we hier?

De foto stond 25 maart dit jaar in nrc.next en de personen zijn bemanningsleden van de 110 meter lange Amerikaanse atoomonderzeeër USS Annapolis, die zich op de Noordpool door een ijslaag van een meter dik had geboord.

Een week later kregen we een nieuw puzzelstukje aangereikt: Rusland maakte bekend dat het een speciale strijdmacht zal vormen ‘om de militaire veiligheid van zijn poolgebied te garanderen’. In de nieuwe nationale veiligheidsstrategie die de Russen medio mei publiceerden, worden de Noordpool en de Barentszzee, samen met de Kaspische Zee en Centraal-Azië, aangeduid als gebieden waar militaire conflicten kunnen ontstaan in de strijd om energiebronnen.

Kennelijk beginnen tegelijk met het opwarmen van de aarde ook mogelijke conflicthaarden die altijd bevroren zijn geweest, te ontdooien. In het Noordpoolgebied ligt circa 25 procent van alle gas- en oliereserves in de wereld. Door het smelten van de ijsmassa’s hopen oliebedrijven toegang te krijgen tot die voorraden. Bovendien kunnen er nieuwe, noordelijke zeevaartroutes ontstaan die het scheepvaartverkeer tussen Europa en Azië veel tijdwinst, dus geld zullen opleveren in vergelijking met de huidige, van piraten vergeven zuidelijke routes.

Vijf aan de Noordpool grenzende landen zitten op het vinkentouw om te profiteren van de nieuwe kansen die paradoxaal genoeg door de klimaatverandering worden geboden: behalve de VS en Rusland zijn dat Canada, Noorwegen en Denemarken. De aanspraak die zij maken op het poolgebied hebben de spanning tussen hen doen toenemen. Zo plantten de Russen in augustus 2007 met veel vertoon hun vlag op de zeebodem, bij het Lomonosov-rif. Dit rif moet ‘de voornaamste delfstoffenbasis voor Rusland’ worden.

Het lijkt een voorbode van een toekomst vol geo-economische en -politieke touwtrekkerijen. Tegelijkertijd doet het gedateerd aan: het gaat over landjepik, grondstoffen en handelsroutes. Alsof we een spiegel krijgen voorgehouden, waarin we tegelijk vooruit en achterom kijken. Je zou bijna denken dat na die sterk ideologische 20ste eeuw, de piepjonge 21ste eeuw weer gaat lijken op de 19de eeuw met haar imperialistische kanonneerbotenpolitiek van de grote mogendheden.

Jaap de Wilde, hoogleraar te Groningen, ziet dat niet gebeuren. Een jaar geleden zei hij op een conferentie van de Atlantische Commissie niet te verwachten dat de Noordpoolproblematiek gemakkelijk een militaire dimensie zal krijgen. De soevereiniteitsvraag ‘van wie is de Noordpool?’ raakt niet het hart van de betrokken naties, zoals indertijd in voormalig Joegoslavië. ‘Het gaat over voornamelijk economische belangen, en die zijn goed onderhandelbaar.’ Hooguit zullen er wat hanige redevoeringen zijn en incidenten, relativeert hij.

En inderdaad: Rusland mag dan aanspraak maken op arctische olie- en gasvelden, het kan die waarschijnlijk niet exploiteren zonder geavanceerde westerse technologie. Dat vraagt om coöperatie in plaats van confrontatie.

Toch blijft het een gevaarlijk mengsel: de toenemende schaarste aan grondstoffen, de opkomst van nieuwe mogendheden die zich niet meer hun deel van de koek laten ontzeggen en de aanwezigheid van een kwart van ’s werelds olie- en gasvoorraden.

De Noren nemen het zekere voor het onzekere. Zij verhogen hun defensiebudget en waarschuwen de NAVO zich niet blind te staren op Afghanistan als het enig mogelijke type conflict. Hoewel ook in deze Europese verkiezingen weer veelvuldig werd verwezen naar Europa als een huis waar de vrede voorgoed haar intrek heeft genomen, willen de Noren dat we toch blijven nadenken over conflicten dicht bij huis.

Geschiedenis is namelijk wat anders dan de leer van de mechanica, schreef Golo Mann: zij is vaak niet eenduidig en blijft verrassend en onvoorspelbaar.

Reageren? vk.nl/opinie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden