Achtergrond Lekken

Van Whatsappberichten tot vertrouwelijke stukken: De edele kunst van het lekken

Rond het Kamerdebat over de perikelen op een Maastrichtse vmbo werd het standpunt van de PvdA mogelijk beïnvloed door een lek. Hoe pak je dat eigenlijk aan, lekken in Den Haag?

Al dan niet per ongeluk deelde PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen haar ongezouten Whatsappbericht over partijgenoot André Postema donderdag met al haar contacten. De druk op Postema om op te stappen als onderwijsbestuurder, vanwege de examenchaos in Maastricht, steeg daardoor tot grote hoogte. Was dat wellicht ook de bedoeling? Wilde Ploumen iets forceren? Als dat zo is, had zij slimmere methoden kunnen kiezen. En trouwens ook dommere.

PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen reageert op de situatie rondom bestuursvoorzitter Andre Postema, van de stichting Limburgs Voortgezet Onderwijs LVO. Foto ANP

De top-7 van de edele kunst van het lekken.

1. Het anonieme lek

Het belang van een goed lek kan niet worden overschat. Alleen met behulp van mensen die bereid zijn cruciale informatie te delen, komen misstanden naar buiten. Maar waar misstanden zijn, zijn schuldigen en verantwoordelijken. Die zullen een lek niet waarderen. Daarom hoort bij een lek steevast de zoektocht naar anonimiteit.

Daar zijn slimme digitale wegen voor (publeaks.nl), maar ook een ouderwetse brief is een optie, zo kan Halbe Zijlstra inmiddels beamen. Zo circuleerde op het Binnenhof onlangs een brief met de melding dat de gevallen minister door premier Rutte naar voren werd geschoven voor de Wereldbank. Iemand maakte zich zorgen over deze ‘vriendjespolitiek’. Het AD was de eerste die het rond kreeg. Een storm van protest stak op. Deze week trok Zijlstra zijn kandidatuur maar weer in.

2. Het ‘ongelukje’

Ploumens ongeluk op Whatsapp roept herinneringen op aan andere fatale ‘ongelukjes’ in de vechtgeschiedenis van de PvdA. Zo klaagde Frans Timmermans in 2012 over de ‘hopeloze’ politieke koers van Job Cohen. Tientallen Kamerleden en medewerkers kregen het vertrouwelijke stuk in hun inbox. De mail lekte pardoes uit; een paar dagen later was Cohen vertrokken. Timmermans was diep bedroefd en geschokt dat zijn interne kritiek zomaar was gelekt. Heel jammer, ook voor Job.

Het gevolg was dat Diederik Samsom de nieuwe partijleider werd. Had die niet ook ooit een ongelukje gehad? Inderdaad, in 2009 stuurde de PvdA’er een mail rond over de ‘deplorabele staat’ van de PvdA-fractie onder leiding van Mariëtte Hamer. Ook die mail lekte uit. Samsom was bedroefd. Heel vervelend allemaal, vooral voor Hamer.

3. Het lek dat naar een ander wijst

In het duivelse spel tussen Haagse journalisten en politici – waarbij die laatsten nieuws op straat gooien terwijl dat andere partijen slecht uitkomt – is dit de subtielste tactiek. De lekker slaagt er niet alleen in om informatie naar buiten te brengen, maar zet ook nog eens een politieke tegenstander in het verdachtenbankje,

Een van de slachtoffers van deze methode was naar verluidt de oer-spindoctor van het Binnenhof, Jack de Vries, de rechterhand van Jan Peter Balkenende, door PvdA’ers ook wel ‘Jack het Lek’ genoemd. De Vries had de gewoonte om intern steeds dezelfde uitdrukkingen te gebruiken. Een van zijn lievelingsuitspraken: ‘That’s crying over spilt milk.’ Een spindoctor van een andere partij ging vervolgens die uitdrukking gebruiken als hij anoniem iets lekte – waarna journalisten haar overnamen in hun berichtgeving. Het gevolg was dat intern meteen naar De Vries werd gekeken als schuldige.

4. Het rondslingerende stuk

Ook Haagse bronnen zijn net gewone mensen. Het kan voorkomen dat ze plotseling naar de wc moeten. De journalist ‘vermaakt zichzelf wel even vijf minuten’, zegt de bron dan halfknipogend. En wat ligt daar open en bloot op het bureau? Toevallig net het rapport met de informatie waar de verslaggever al dagen op jaagt. Heeft de bron gelekt? Formeel niet. De informatie is immers nooit actief gedeeld.

5. Het cadeautje

‘Misschien interessant voor jullie...’ Van het ene op het andere moment heeft de verslaggever een vertrouwelijk stuk in zijn handen. Een cadeautje.

Dit is niet zonder risico. Soms wordt het lek ontmaskerd. Dat overkwam Ronald Plasterk in 2011. Een columnist van De Telegraaf schreef dat de PvdA’er geheime koopkrachtcijfers van het CPB had doorgegeven aan de krant. Pijnlijk, maar Plasterk bleef ontkennen dat hij schuldig was. Hij had de stukken ‘via-via’ gekregen. Formeel gezien waren ze daarmee al uitgelekt. Waarom zou hij ze als eenvoudig Kamerlid niet mogen verspreiden?

Sowieso is het oppassen met stukken. Er kan een val zijn uitgezet. Daar kwam CDA-minister Elco Brinkman ooit achter toen hij een hoogst geheim stuk kreeg. Hij mocht het van premier Lubbers een paar uur meenemen om te lezen, maar met niemand delen. Laat staan kopiëren. Toen hij het later weer inleverde, liep Brinkman tegen de lamp: Lubbers’ zorgvuldig uitgekozen goudkleurige nietjes waren vervangen door exemplaren met een andere kleur.

6. Het puzzellek

Er hoeft niet gelekt te worden om iets te lekken. Een kleine hint naar het juiste spoor is soms al genoeg. Misschien, klinkt het dan, moet je nog eens pagina 386 teruglezen in dat interessante rapport van de Sociaal Economische Raad van jaren terug. Andere bronnen kunnen daarna eenvoudiger bevestigen dat de beslissing inderdaad overeenkomt met dat advies van jaren geleden. Een paar subtiele knikjes met het hoofd kunnen genoeg zijn. Formeel is er niet gelekt.

7. Het stupide lek

Misschien wel het meest voorkomende lek. Zo kwam ooit een regeerakkoord naar buiten omdat de ChristenUnie het op het kopieerapparaat had laten liggen.

Een andere politieke redactie wist jarenlang op vergelijkbare wijze nieuws binnen te hengelen. Op alle kopieerapparaten in de Tweede Kamer bleek de knop ‘herhaal kopieeractie’ te zitten. De redactie liep steevast alle machines af om te kijken wat er die dag weer gekopieerd was door de fracties.

En dan is er natuurlijk nog de lekker die niet weet dat hij lekt. VVD’er Arend-Jan Boekestijn wist in zijn korte carrière een reputatie op te bouwen in deze categorie. Zo sprak hij tegen RTL vrijuit over een ontmoeting met de Koningin. Hij was vergeten dat Kamerleden daar niet over mogen spreken. Op een ander moment ging Boekestijn een geanimeerd gesprek aan met zijn medehistoricus Maarten van Rossem. De VVD’er had niet door dat die gevolgd werd door een camerateam van EenVandaag en een microfoontje op zijn revers droeg. Boekestijn kwebbelde er vrolijk op los over zijn partijleider Mark Rutte: ‘Hij heeft geen ideeën. Dat is schokkend hoor.’

De afloop is bekend. Rutte werd premier, de politieke carrière van Boekestijn was snel weer voorbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.