Van vrijheid is in Egypte niets terecht gekomen

Ze wilden af van dictator Mubarak, de Egyptenaren die vijf jaar geleden voor het eerst de straat opgingen. En nu is het nog erger dan onder hem, zegt schrijver Ahmed Naji, die zelf wordt vervolgd.

null Beeld afp
Beeld afp

Egypte ging vijf jaar geleden de straat op voor de vrijheid en zie wat ervan terechtgekomen is: niets. Schrijver Ahmed Naji bijvoorbeeld kan twee jaar celstraf krijgen omdat hij vieze woorden gebruikte in zijn roman Gebruik het leven. Woorden als 'pik', 'likken' en andere seksueel beladen termen.

'Aantasting van de openbare zeden' volgens het Openbaar Ministerie, dat in hoger beroep ging nadat Naji begin januari door de rechter was vrijgesproken. Op 6 februari komt zijn zaak opnieuw voor. Twee jaar celstraf kan de 30-jarige auteur maximaal krijgen.

De vervolging staat voor een groter fenomeen: de toenemende repressie in Egypte van het vrije woord en van politiek activisme. Het maatschappelijk middenveld, dat zo opbloeide na de volksopstand van 2011, ligt er verdord bij. Niet alleen duizenden leden van de Moslimbroederschap zijn gevangengezet na de coup van generaal (nu president) Abdel Fattah al-Sisi in de zomer van 2013, ook seculiere activisten en verdedigers van de mensenrechten worden aangepakt.

'Het militaire regime is erg slecht. We hebben veel problemen met de vrijheid van meningsuiting en de artistieke vrijheid. Het wordt slechter en slechter en slechter', zegt Naji via een videoverbinding bij RNW Media in Hilversum, dat onlangs een bijeenkomst aan hem en andere vervolgde bloggers wijdde.

In de aanloop naar 25 januari, de datum van de eerste demonstratie vijf jaar geleden, is het alleen maar erger geworden. De autoriteiten waren kennelijk doodsbenauwd dat jongeren de herdenking van het begin van de (mislukte) revolutie zouden aangrijpen om opnieuw de straat op te gaan. Vooral in de wijken rond het Tahrirplein was de politie uiterst actief.

Egypte vijf jaar geleden

Het was maandag precies vijf jaar geleden dat de Egyptische volksopstand begon die als '25 Januari Revolutie' de geschiedenis is in gegaan. In het centrum van Caïro gingen jongeren spontaan de straat op om 'vrijheid, waardigheid en brood' te eisen. Zij waren geïnspireerd door de revolte enkele weken eerder in Tunesië, waar dictator Zine el Abidine Ben Ali was verjaagd. Ook in Egypte werd de eis al spoedig 'Wij willen een eind aan het regime'. Jaren van frustratie over werkloosheid, corruptie en gebrek aan democratie kwamen tot een uitbarsting die wereldwijd tot de verbeelding sprak. Het Tahrirplein was dag-in-dag-uit gevuld met betogers. Na zeventien dagen leek de centrale leus werkelijkheid te worden: dictator Hosni Mubarak trad af.

Na een kort intermezzo waarin de Moslimbroederschap aan de macht was, greep het leger onder leiding van Generaal Abdel Fattah al-Sisi in juli 2013 weer de macht.

Sisi prees de demonstranten van 2011 afgelopen weekeinde en zei dat zij het fundament hadden gelegd voor een 'nieuw Egypte'. Maar activisten klagen dat zij nog minder bewegingsruimte hebben dan onder Mubarak. Tekenend was dat er maandag geen sprake was van een viering. Op het Tahrirplein betuigden Sisi-aanhangers wel hun dank aan de politie die juist had geprobeerd de revolte te stoppen.

'We horen van vrienden en collega's in Egypte - activisten, journalisten, schrijvers - dat de sfeer steeds minder uit te houden is', zegt Sarah Leah Whitson, hoofd Midden-Oosten van Human Rights Watch. 'Het doet ze denken aan het leven onder Saddam Hussein of Moammar Kadhafi.'

Arrestaties

Diverse leden van de jongerenbeweging 26 April werden gearresteerd. Kritische academici en kunstenaars mochten het land niet uit of kwamen juist het land niet in, bijvoorbeeld om in Caïro lezingen te geven. Dichter Omar Hazek werd ruim een week geleden aangehouden en naar huis gestuurd, vlak voordat hij in Caïro op het vliegtuig naar Schiphol wilde stappen. In Nederland zou hij een prijs voor de vrijheid van meningsuiting in ontvangst nemen van OxfamNovib.

De Duitse denktank Friedrich Naumann Stiftung, gelieerd aan de liberale FDP, maakte vorige week bekend het regionale hoofdkantoor te verplaatsen van Caïro naar de Jordaanse hoofdstad Amman. 'Elk politiek seminar, elke conferentie die we organiseren wordt beschouwd als een mogelijke bedreiging van de binnenlandse veiligheid', zei voorzitter Wolfgang Gerhardt. 'Op deze manier valt in Egypte niet langer te werken.'

De afgelopen weken kreeg een vijftal culturele instellingen in Caïro te maken met huiszoekingen door de politie en andere overheidsdiensten. Computers en documenten werden in beslag genomen, medewerkers ondervraagd.

null Beeld afp
Beeld afp

Enkele van de instellingen moesten de deuren sluiten, zoals theateroefenruimte Emad Eddin, fotografiecentrum CIC en de bekende galerie annex theater Townhouse Gallery. Ook fotografiecentrum CIC en de linkse uitgeverij/boekhandel Dar Merit, ontmoetingsplaats voor linkse intellectuelen, kregen last.

Alle centra liggen in de omgeving van het Tahrirplein, de plek waar demonstranten doorgaans naartoe trekken. Townhouse gold in de aanloop naar de uitbarsting van 2011 als broedplaats van artistieke en jeugdige opstandigheid, maar de afgelopen tijd kozen de programmeurs wijselijk een meer kunstzinnige koers. Toch vreesde de politie blijkbaar dat het, op 400 meter van het plein, een uitvalsbasis voor betogingen zou worden.

Erger dan onder Mubarak

Op mails en telefoontjes naar de galerie Townhouse blijft het sindsdien stil. 'De mensen van Townhouse durven zelfs niet met de pers te praten', zegt Naji. 'Dat zou de politie alleen maar bozer maken.'

De repressie heeft niet alleen met de herdenking van 25 januari te maken, zegt hij. Het is het algehele klimaat sinds Al-Sisi aan de macht kwam. 'De civil society in Egypte wordt aangevallen. En het verontrustende is - ik haat het om te zeggen - dat het nog erger is dan onder Mubarak (dictator tot 2011, red.). Mubarak vond alles best, zolang je maar niet te dicht bij de politiek kwam.'

Nu worden allerlei bureaucratische en juridische voorwendsels gebruikt om het kunstvolk dwars te zitten. Een theatervoorstelling ergens op een plein? Schuif maar 10 duizend euro voor extra beveiliging door de politie.

Culturele spookstad

'Wat nu gebeurt, is schadelijk voor Caïro als artistiek centrum van de Arabische wereld', zegt de auteur. 'Caïro is een culturele spookstad geworden. Veel kunstenaars zijn naar Doha, Dubai en Berlijn getrokken. Doha en Dubai geven veel geld uit aan kunst. Egypte niet. Zelfs ons eigen ministerie van Cultuur staat onder druk. Van de staatstheaters is 80 procent gesloten, op grond van bijvoorbeeld brandveiligheid.'

Zijn eigen strafzaak is een goed voorbeeld van de verbetenheid van de autoriteiten. De aanleiding was tamelijk onbenullig. Een burger, de 65-jarige Hani Saleh Tawfik, had een krant gekocht voor zijn dochters. Daarin stond een hoofdstuk uit Gebruik het leven afgedrukt, als feuilleton. Zijn echtgenote kwam thuis, zag de krant en riep verontwaardigd: 'Laat je zulke rotzooi lezen aan je dochters?'

Volgens de aanklacht kreeg Tawfik hevige hartkloppingen en een zenuwinzinking toen hij vervolgens zelf het hoofdstuk doorlas. Hij ging naar de politie en diende een aanklacht in tegen Naji. 'Justitie had de aangifte eenvoudig kunnen seponeren', zegt de schrijver. 'Maar dat gebeurde niet. Dat toont hun verbetenheid.'

Acht maanden duurde het onderzoek. Naji's advocaat riep drie prominenten op als getuige: Mohamed Salamawy, een van Egyptes bekendste schrijvers en oud-voorzitter van de schrijversbond, schrijver Sonallah Ibrahim en oud-minister van Cultuur Gaber Asfour. Zij toonden aan dat het pikante woordgebruik in de roman teruggrijpt naar wat in de klassieke Arabische literatuur gebruikelijk was.

'Het is onderdeel van onze literaire traditie', zegt Naji. 'Een woord als 'zobr', penis, was vroeger heel gewoon. Je vindt het terug in religieuze geschriften en poëzie uit de 9de eeuw. We toonden aan dat zulke termen volop voorkomen in uitgaven van het ministerie van Cultuur en van de islamitische Al Azhar Universiteit.'

De aanklager echter nam één seksscène uit het boek en beweerde dat het pornografie was. Naji: 'Hij deed alsof ik de hoofdpersoon was van de roman, alsof het een journalistiek verslag was van echte gebeurtenissen. In het boek wordt hasj gerookt. Op grond daarvan beweerde hij dat ik een hasjroker ben.'

De grote taboes in Egypte, zegt de auteur, zijn religie, politiek en seks, in die volgorde. 'Maar eerlijk gezegd weten we niet goed waar we aan toe zijn, of hoe we ermee om moeten gaan. Er is geen enkel kanaal meer om met de gezagsdragers in contact te treden. Dat was onder Mubarak anders. Die had zelfs een lijntje naar de extremisten. Nu zijn alle lijnen afgesneden.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden