Van verkeersminister tot Schiphol-directeur: kan Schultz de overstap maken of niet?

De schijn van belangenverstrengeling

Melanie Schultz van Haegen is in beeld als de nieuwe president-directeur van Schiphol en hoewel die overstap nog niet formeel is, roept dit direct vragen op over haar integriteit. Ze heeft de schijn tegen.

Melanie Schultz geeft als minister van Infrastructuur en Milieu in 2015 het startsein voor de vernieuwing van de Afsluitdijk door het aanzetten van een waterpomp. Foto anp

Mag een oud-politicus aan de slag in de sector waar hij of zij eerder de lakens uitdeelde? Die vraag is actueel nu demissionair minister Melanie Schultz van Haegen van Infrastructuur en Milieu nadrukkelijk in beeld is als nieuwe president-directeur van Schiphol. De huidige topman van de nationale luchthaven, Jos Nijhuis, vertrekt begin 2018 - een jaar voordat zijn contract afloopt. Daarmee lijkt de weg vrij voor Schultz, die het afgelopen jaar vaker werd getipt als nieuwe vliegveldbaas.

Haar mogelijke overstap van het Binnenhof naar Schiphol is controversieel. Voormalig bewindslieden die een topfunctie accepteren op het terrein waarover ze als minister of staatssecretaris beleidsmatig gingen, wekken volgens critici op z'n minst de schijn van belangenverstrengeling. De topfunctie zou dan een beloning zijn voor de als bewindspersoon bewezen diensten (in het geval van Schultz: een luchtvaartvriendelijk beleid). Grote onzin, zeggen liberalere denkers: het is juist lovenswaardig als een politicus niet te lang op wachtgeld teert.

Mocht Schultz inderdaad Nijhuis opvolgen, dan is het laatste woord hierover nog niet gezegd. Van verkeersminister tot Schiphol-directeur: kan het of kan het niet?

Waarom het wel kan:

'Ik zou duidelijk van de minister willen horen dat zij niet zal overstappen naar Schiphol.' Liesbeth van Tongeren liet het er in mei vorig jaar niet bij zitten. Het Groenlinks-Kamerlid eiste tijdens een vragenuurtje opheldering van Schultz, die in Nieuwsblad Transport de 'grootste kanshebber' voor de opvolging van Nijhuis was genoemd.

Schultz ontkende dat zij door Schiphol was benaderd, maar Van Tongeren bleef achterdochtig. In 2010 speelde verkeersminister Camiel Eurlings ook mooi weer, herinnerde zij zich. Een jaar later tekende Eurlings als directeur bij KLM (zie kader). Of Schultz wilde beloven dat zij niet net zo'n controversiële overstap zou maken?

De minister weigerde zich vast te leggen en had daar zo haar redenen voor. Bewindslieden moeten zelf kunnen bepalen of het integer is om na hun politieke carrière een baan op hun beleidsterrein te aanvaarden, vond zij. 'Als we alles gaan inperken omdat we misschien denken dat er ooit weleens iets mis kan gaan, vind ik dat we uitgaan van wantrouwen.' Op voorhand uitgaan van vals spel en belangenverstrengeling - daar hield ze niet van.

VVD'ers komen het vaakst in de knel

Groot was de ontsteltenis op het Binnenhof in 2011, toen voormalig verkeersminister Camiel Eurlings binnen een jaar na zijn aftreden toetrad tot de directie van KLM. Al tijdens zijn ministerschap gonsde het van de geruchten over zijn mogelijke aanstelling bij Nederlands grootste luchtvaartmaatschappij, maar Eurlings ontweek lastige Kamervragen. Toen zijn directieplek bij KLM een feit bleek, pleitte een Kamermeerderheid voor strengere integriteitsregels voor oud-bewindslieden om herhaling te voorkomen.

De VVD is de partij waarvan politici het vaakst in opspraak komen door een overstap naar het bedrijfsleven. Zo is Neelie Kroes sinds vorig jaar voorzitter van de adviesraad van Uber, terwijl zij als eurocommissaris Mededinging bezwoer nooit meer bij een bedrijf te gaan werken. VVD-Kamerlid en woordvoerder Mededinging Bart de Liefde ging vorig jaar ook naar Uber. Dit jaar was het de beurt aan Kamerlid en onderwijswoordvoerder Pieter Duisenberg. Hij werd voorzitter van de Vereniging van Universiteiten.

In haar beantwoording stipte Schultz ook de wachtgelddiscussie aan. Bewindslieden die niet meteen aan het werk gaan na het einde van hun kabinet, worden al snel gezien als uitvreters. Het is ook niet gek dat een oud-minister door bedrijven op zijn of haar eigen beleidsterrein wordt benaderd: een verkeersminister heeft immers meer verstand van verkeer dan van landbouw. Als een ex-politicus vlug aan de slag wil, ligt een baan op het eigen vakgebied al snel voor de hand.

Schultz mag bovendien minister van Infrastructuur en Milieu zijn, dat betekent niet dat ze dagelijks over Schiphol gaat. Dat dossier ligt bij haar staatssecretaris Sharon Dijksma (PvdA), die ook over de NS en ProRail gaat. Voor Dijksma zou een overstap naar een van de spoorbedrijven of Schiphol dus gevoeliger liggen. Schultz, die over waterbeheer en wegenbouw gaat, bemoeit zich weinig met de portefeuille van haar staatssecretaris.

Harde sollicitatieregels voor ex-bewindslieden zijn er niet. De wet legt een oud-bewindspersoon die op zijn of haar eigen beleidsterrein een baan zoekt niets in de weg. Zo bezien kan Schultz zich probleemloos op Schiphol nestelen.

Foto anp

Waarom het niet kan:

Er mag dan geen wetgeving zijn die een dergelijke overstap keihard verbiedt, er is wat voor te zeggen dat Schultz als nieuwe Schipholbaas toch op zijn minst tegen de geest van de wet zou handelen. Zo voerde het kabinet om belangenverstrengeling tegen te gaan eerder dit jaar een lobbyverbod in voor oud-bewindslieden. Ex-ministers en -staatssecretarissen mogen na hun vertrek uit de politiek twee jaar lang geen contact hebben met hun oude ministerie. Natuurlijk is het formeel gezien mogelijk dat Schultz als directeur van Schiphol nooit contact heeft met de nieuwe bewindslieden op Infrastructuur en Milieu - maar hoe realistisch is dit?

Ook is er het Blauwe Boek, dat richtlijnen voor ministers en staatssecretarissen bevat. Daarin staat dat een oud-bewindspersoon beter geen functie accepteert waarmee de schijn wordt gewekt dat hij of zij tijdens de ambtsuitoefening onzuiver handelde. Wordt Schultz topvrouw van Schiphol, dan laadt zij de verdenking op zich dat ze de luchthaven tijdens haar ministerschap heeft bevoordeeld.

Schiphol Foto anp

Want Dijksma mag dan Schiphol onder haar hoede hebben gehad, dat betekent niet dat Schultz helemaal niet over de luchthaven ging. Uiteindelijk is de minister politiek verantwoordelijk en niet de staatssecretaris. In 2016 liet Schultz zelfs haar licht schijnen over een zeer gevoelig Schiphol-dossier. De minister noemde een mogelijke uitbreiding van Schiphol 'een gedachte met potentie'. Meer wilde Schultz niet kwijt - 'het is de portefeuille van de staatssecretaris' - maar haar uitspraak stond later wel op de NOS-website.

Belangrijker dan haarkloven over wie precies over welk onderwerp gaat, is het behouden van het toch al afbrokkelende vertrouwen van de kiezer in de politiek. Eerdere transfers van bewindspersonen naar een bedrijf op hun eigen beleidsterrein lokten massa's boze reacties van kiezers en andere politici uit. Zij bespeurden een vooropgezet plan. Mocht Schultz kiezen voor Schiphol, dan zal het vertrouwen van de kiezer hierdoor worden beschaamd.

Verbetering: In het intro van dit artikel stond in een eerdere versie dat Melanie Schultz van Haegen in beeld is als de nieuwe president-commissaris van Schiphol. Dit moet president-directeur zijn, zoals verderop ook in de tekst staat.