Feiten voor bij de borrelGebarentaal

Van verbod tot erkenning: gebarentaal in Nederland en de wereld

Tot 1980 was onderwijs in gebarentaal verboden. Nu komt er eindelijk officiële erkenning. Hoeveel gebarentalen en gebruikers zijn er eigenlijk?

Iedereen kent tolk Irma sinds een aantal maanden, maar gebarentaal is niet officieel erkend. Als het aan de Tweede Kamer ligt, gaat dat veranderen. Dinsdag werd een initiatiefwetsvoorstel daartoe door een Kamermeerderheid gesteund. Het wetsvoorstel is al in 2016 ingediend. Nog veel eerder, in 1988, stemde het Europees Parlement al unaniem voor een resolutie om in elke lidstaat gebarentaal officieel te erkennen – het werd dus weleens tijd.

Met de invoering van de Wet gebruik Friese taal in 2014 kwam de erkenning van gebarentaal weer op de agenda. Voor die tijd was er, aldus het Nederlands Gebarencentrum, ‘geen enkel ministerie dat verantwoordelijkheid wilde nemen voor enige actie’. De Belgen zijn ons ruim voor, in 2006 werd gebarentaal daar officieel erkend. In Nieuw-Zeeland is gebarentaal zelfs een officiële taal, naast Engels en Maori.

Erkenning zou goed nieuws zijn voor de gebruikers van de Nederlandse Gebarentaal (NGT). Zo’n 30 duizend dove Nederlanders hebben NGT als moedertaal, maar hoeveel mensen de taal beheersen, is niet precies bekend. ‘Als de taal erkend wordt, krijgen we ook de mogelijkheid het aantal gebruikers van de taal breedgedragen te onderzoeken’, zegt Trude Schermer, directeur van het Nederlands Gebarencentrum.

Tussen 1910 en 1980 was het verboden onderwijs te geven in gebarentaal, omdat op een conferentie in Milaan in 1880 was besloten dat doven beter konden leren liplezen. Wat uit de geschiedenis van gebarentalen vooral blijkt, is dat mensen zich niet door wetten laten weerhouden om te communiceren. Op elk van de vijf dovenscholen in Nederland bleef de gebarentaal zich doorontwikkelen, waardoor er vijf verschillende dialecten ontstonden. De ommekeer kwam toen in 1963 William Stokoe aantoonde dat gebarentaal een échte taal is, en niet alleen een hulpmiddel. Vanaf 1980 mocht er ook in Nederland weer worden lesgegeven in gebarentaal, en sinds de jaren negentig wordt gewerkt aan een Nederlandse standaardtaal.

Tekst gaat hieronder verder

Voor iedereen die gebarentaal als tweede taal leert, is het de kunst om die bij te houden. Net als een taal als Frans of Duits is gebarentaal eigenlijk alleen echt te leren (en op te halen) door te oefenen met moedertaalsprekers. Schermer: ‘Je kunt naar Italië om je Italiaans te oefenen, maar je kunt niet op vakantie naar dovenland.’

Hoeveel gebarentalen er zijn, is net zo lastig om te bepalen als hoeveel gesproken talen er zijn. Ook bij gebarentalen zijn er dialecten en streektalen. Er sterven gebarentalen uit en er ontstaan nieuwe. Wetenschappers van de World Federation of the Deaf (WFD) schatten dat er ruim driehonderd gebarentalen zijn, taalsite Ethnologue.com heeft er daarvan 144 geïnventariseerd. Van deze talen zijn er achttien (ook) in gebruik bij horenden, zoals in Australië en Nepal. De taalfamilies zijn in gebarentaal vaak anders dan in gesproken taal. Zo is de Amerikaanse gebarentaal meer verwant aan Frans dan Brits Engels en lijkt het Vlaams meer op Belgisch-Frans dan op Nederlands.

In de dovengemeenschap beheersen de meeste jongeren naast de Nederlandse gebarentaal ook American Sign Language. In Nederland lijken de gebarentolken op tv misschien een nieuw fenomeen, in de VS zijn ze al jaren heel gebruikelijk. Ook is de enige dovenuniversiteit ter wereld in Amerika, die trekt veel internationale studenten.

En dan de vraag die bij het Nederlands Gebarencentrum bovenaan de lijst met meestgestelde vragen staat: waarom is er niet gewoon één gebarentaal? Dat zou toch veel makkelijker zijn? Het feit dat u dit stuk in het Nederlands leest, geeft eigenlijk het antwoord al. Ook voor gesproken talen zou een universele taal best praktisch zijn, maar toch komt het er niet van. Er is wel een internationale gebarentaal, Gestuno. Die is ongeveer even succesvol als Esperanto.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden