Van varkensdarm tot moderne 'latex'-condoom

Julius Fromm Beeld Frank Schall

Waar ooit miljoenen condooms werden geproduceerd, halen klussende mannen tegenwoordig schroeven en bladblazers. Slechts een enkeling heeft zaterdag bij Baumarkt Toom in Köpenick oog voor een groepje mensen dat voor het winkelcentrum een kleine steen in de straat metselt. Het is een 'struikelsteen' voor Julius Fromm, de Duitse Jood die hier voor de oorlog een condoomfabriek bezat. De nazi's pikten zijn succesvolle bedrijf in en joegen hem het land uit. Het plaatsen van een 'Stolperstein' voor de 'uitvinder van het condoom' is een verlaat eerherstel voor Fromm, wiens naam, zeker bij een vorige generatie Duitsers, nog steeds synoniem staat voor 'condoom'.

De Stolpersteine zijn een idee van de Keulse kunstenaar Gunter Demnig. Ze herinneren aan slachtoffers van de nazi's die ooit op deze adressen woonden en werden opgepakt en vermoord. Of werden beroofd en weggejaagd - zoals de rijke fabrikant Julius Fromm (1883-1945) overkwam. Tienduizenden van deze kleine vierkante stenen met een opschrift in messing zijn er al in Duitsland en 17 andere landen, waaronder Nederland, gelegd. In sommige Berlijnse wijken, waar destijds vele Joden woonden, liggen er honderden. De opschriften zijn simpel: 'Hier wonhte Philipp Cahn, JG 1887. Deportiert 17.5.1943 Theresienstadt Tot 5.3.1944.' Demnigs doel is het om de slachtoffers die in de Duitse vernietigingskampen tot nummer werden gedegradeerd hun naam terug te geven.

Rijk man

De messingsteen voor Julius Fromm ligt bij een winkelcentrum aan de Friedrichshagenerstraat in Köpenick, in het oosten van Berlijn. Hier staan nu een Kaufland en een Toom-bouwmarkt. Tot zeventig jaar geleden was er de condoomfabriek van Fromm gevestigd. Fromm kwam uit Polen. Hij had eerst een eenmanszaak waar hij sigaretten draaide. 's Avonds volgde hij een studie chemie. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog wist hij de eerste moderne 'latex'-condoom te produceren. Deze 'Fromms Act' was een groot succes, eerder was het nog behelpen geweest met condooms die uit darmen van dieren waren gemaakt.

Het keizerlijke leger was in de Eerste Wereldoorlog een grote klant. Het was soldaten verboden om in de bordelen onbeschermd geslachtsverkeer te hebben. Dat leidde maar tot rare ziektes, en dus minder inzetbare soldaten, was de nuchtere opvatting van de legerleiding. Leus: 'Wenn's euch packt - nemht Fromms Act!' De condoom maakte Julius Fromm tot een rijk man. Villa aan de Schlachtensee, een moderne fabriek aan de Friedrichshagenerstrasse. De zaken gingen goed, tot de nazi's kwamen. Hij moest zijn bedrijf (geschatte waarde acht miljoen Reichsmark, nu zo'n 120 miljoen euro) gedwongen verkopen aan een peettante van Hermann Göring. Koopsom: 116 duizend mark. Fromm kon nog net op tijd naar Londen vluchten, waar hij in mei 1945 stierf. Zijn zoon probeerde na de oorlog het terrein met de in de oorlog vernietigde fabriek terug te krijgen, maar dat mislukte. Het gebied lag in de DDR, waar Fromm nu niet als 'Jood' maar als 'kapitalist' gold. Na de val van de Muur was er toch nog een financiële compensatie voor de familie. Sinds zaterdag is er ook een struikelsteen.

Familie Fromm, in 1904.Boven van links naar rechts: Max, Else, Siegmund, Helene, Julius. Op de bank zit moeder Regina. Beeld Joods museum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden