InterviewsGetroffen economie Italië

Van toerisme tot de landbouw – in Italië hangt boven alle sectoren een zwarte donderwolk

Beeld Nicola Zolin

Het coronavirus treft Italiaanse ondernemers als een dubbele rechtse, gevolgd door een uppercut. Een fabrikant van fietsonderdelen, een hotelier, een wijnbouwer en een boekhandelaar doen hun verhaal. 

De Italiaanse topeconoom Carlo Cottarelli zei het eind vorige maand al: net als het virus zelf pakt ook de economische nasleep ervan vooral de oudere patiënten die al ziek zijn. Patiënten zoals Italië dus, want wie momenteel de temperatuur van de derde economie binnen de eurozone opneemt, leest verontrustende cijfers af.

De economie dreigt te krimpen met wel 10 procent, 100- tot 145 duizend bedrijven lopen de komende maanden kans op een faillissement, voor 2- tot 3 miljoen werknemers dreigt ontslag. In maart lukte het 200 duizend Italiaanse gezinnen niet hun huur te betalen, en de website waarop corona-uitkeringen konden worden aangevraagd, crashte begin april omdat er gemiddeld honderd aanvragen per seconde binnenkwamen.

Tel daarbij op dat de staatsschuld van 134 procent van het bruto binnenlands product de komende maanden waarschijnlijk nog veel verder gaat oplopen, dat 40 procent van alle start-ups denkt er binnenkort de brui aan te geven en dat de voorzitter van hotelvereniging Federalberghi verwacht dat een toeristenstad als Venetië pas in 2024 weer een omzet als vanouds draait, en je begrijpt dat er niet alleen een donderwolk boven het huidige Italië hangt, maar vooral ook boven de toekomst.

Industrie

Naam: Marco Bernardi (46)
Bedrijf: Gipiemme (producent van onder meer wielen voor fietsen en rolstoelen)

Beeld Nicola Zolin

De ellende begon in februari toen de naven die hij normaal gesproken gebruikt om wielen te maken, niet meer vanuit China konden worden geïmporteerd vanwege het virus. Toen later ook de export naar landen als Nederland werd bemoeilijkt en hij, net nadat hij zijn fabriek had heringericht opdat alle arbeiders op voldoende afstand van elkaar konden werken, werd verplicht om zijn productie voor onbepaalde tijd te staken, begon het gemoed van fabriekseigenaar Marco Bernardi voor het eerst echt somber te worden.

Sindsdien lopen zijn schulden namelijk in een razend tempo op. ‘De belastingen, de salarissen, de huur van mijn fabriek, de grondstoffen, verzekeringen, pensioenen, alles loopt door terwijl ik helemaal niets verdien. Ik wil de rekensom niet eens maken, maar als dit nog een paar weken doorgaat, kan ik het simpelweg niet meer betalen. Dan is het klaar.’

Bedrijven als Bernardi’s Gipiemme in de regio Veneto vormen de ruggegraat van de Italiaanse economie. Jaarlijks exporteert het land voor ruim 500 miljard euro aan goederen, wat ongeveer gelijk staat aan een kwart van het volledige nationaal inkomen. Vijf van die zes exporteuro’s worden verdiend met industriële producten. Althans, normaal gesproken dan. Momenteel verdient Bernardi welgeteld nul euro.

Zelf hoopt hij daarom dat zijn fabriek weer open mag op 4 mei, de dag waarop de Italiaanse lockdown officieel eindigt, nadat de twee eerdere deadlines van 3 en 13 april niet werden gehaald. De vraag is alleen: mag het dan echt? En zo ja: heeft dat eigenlijk wel zin als de orders uit de rest van Europa uitblijven en hij bovendien nog altijd geen basismateriaal kan ontvangen uit China? Willen de arbeiders eigenlijk wel weer aan het werk met alle gezondheidsrisico’s? En heb je ze nog allemaal nodig? ‘Alles is momenteel onzeker en dat beangstigt iedereen’, zegt Bernardi. ‘We weten gewoon niet wat we moeten doen. We weten eigenlijk alleen dat niets doen onmogelijk is.’

Toerisme

Naam: Gianni Battistella (37)
Bedrijf: Palazzetto Pisani

Beeld Nicola Zolin

Direct nadat het carnaval eind februari werd afgelast vanwege het coronavirus, stroomden alle drie zijn chique Venetiaanse hotels leeg. ‘We zijn nog tien dagen open gebleven, maar het had geen zin, want er waren geen toeristen meer.’ Hotelhouder Gianni Battistella stuurde daarom al zijn 42 medewerkers naar huis, deed de voordeur op slot en laat die voorlopig op slot, tot er betere tijden aanbreken.

Jarenlang waren er te veel toeristen in Venetië, tot het coronavirus de stad aandeed en er opeens veel te weinig toeristen zijn. Zo weinig zelfs, dat er een gigantische ramp dreigt in een stad die vrijwel volledig draait op de 25 miljoen bezoekers per jaar.

‘In de regio Veneto is momenteel 98 procent van de ongeveer vierduizend hotels gesloten’, zegt voorzitter Marco Michielli van de regionale hotelvereniging Federalberghi. ‘En dat blijft nog wel even zo, omdat eigenlijk niemand vóór november op buitenlandse toeristen rekent, en ook de Italianen deze zomer liever zullen doorwerken na maanden te hebben stilgestaan. Hotels in heel Italië moeten zich dus serieus afvragen of ze dit jaar überhaupt wel open moeten gaan. Want is het wel zo slim om nog meer uit te geven, als er toch geen bezoekers komen?’

Een zomer zonder toerisme is niets minder dan een ramp in een land waar ongeveer 4,2 miljoen mensen voor hun inkomen afhankelijk zijn van het toerisme. Bijvoorbeeld hotelhouder Battistella, die het de komende maanden zal moeten stellen zonder Amerikaanse gasten die bereid zijn 800 euro te betalen voor een suite, terwijl hij wel gewoon de huur moet betalen van zijn drie statige panden, pal aan het Canale Grande.

‘Drie, vier maanden kunnen we het wel uitzingen’, zegt hij. ‘Maar daarna, geen idee. Dan moet ik mensen gaan ontslaan, de huur stopzetten, schulden gaan maken bij de banken – de situatie nog erger gaan maken met andere woorden. Mijn enige hoop op dit moment is de staat. Er moet geld komen voor ondernemers, bijvoorbeeld via belastingvoordelen, anders wordt het zeer, zeer lastig voor een stad als Venetië.’

Landbouw

Naam: Massimo Collavo (49)
Bedrijf: Azienda Agricola Fratelli Collavo

Beeld Nicola Zolin

Op de proseccoboerderij van Massimo Collavo komt de coronaklap aan als een dubbele rechtse, gevolgd door een uppercut. Want niet alleen is zeventig procent van zijn wijn bestemd voor de export – die nu volledig stilligt omdat de Duitse, Britse en Nederlandse restaurants eveneens gesloten zijn – ook is het toerisme in de doorgaans drukbezochte wijngaarden van Valdobbiadene opgehouden en werkt Collavo, tot overmaat van ramp, ook nog eens in een sector, de landbouw, waar volledige sluiting geen optie is simpelweg omdat zijn druiven gewoon blijven groeien, ongeacht het virus, en ongeacht de lockdown.

Volgens de Italiaanse staatssecretaris van Landbouw Giuseppe L’Abbate zijn ongeveer een miljoen Italianen afhankelijk van de landbouw, plus de nog eens 350 duizend overwegend Oost-Europese seizoenarbeiders die in een normale zomer helpen met de oogst. Maar omdat zij momenteel niet mogen reizen en er dus een groot tekort aan handen dreigt, vrezen duizenden boerenbedrijven binnen nu en een aantal weken met akkers vol rottende aardbeien, courgettes en asperges achter te blijven. Nu al is de prijs van bloemkool hierdoor met 58 procent gestegen en die van broccoli zelfs met 90 procent. ‘Ik werk nu al tien tot twaalf uur per dag omdat onze arbeiders uit Roemenië niet kunnen komen’, zegt proseccoboer Collavo. ‘En stel je voor: ons oogstseizoen begint pas echt in september.’

De financiële klap die dreigt is gigantisch, en dan ligt er ook nog een extra frustratie op de loer, zegt Collavo, namelijk dat vooral de kleinschalige, biologische boeren zoals hijzelf de klappen opvangen. Hij moet het met zijn jaarlijkse 100 duizend flessen immers hebben van de wijnspeciaalzaken en betere restaurants – winkels die momenteel potdicht zitten – terwijl de bulkproducten die in de supermarkten liggen extra veel worden verkocht. ‘Het heeft iets ironisch. De massaproducenten die op industriële schaal produceren, verdienen meer dan ooit, terwijl biologische boeren geen cent binnenkrijgen. Wij maken alleen maar schulden.’

Retail

Naam: Claudio Moretti (54)
Bedrijf: Libreria Marco Polo

Beeld Nicola Zolin

Alles heeft hij de afgelopen weken geprobeerd, maar niets hielp echt. Hij zette een bezorgdienst op, verstuurde boeken per post, riep de verkoop van tegoedbonnen in het leven – koop nu, spendeer na de coronacrisis – maar het bleek allemaal dweilen met de kraan open. ‘Het waren allemaal manier om onze schulden niet te hoog te laten oplopen’, zegt Claudio Moretti, een Venetiaan die samen met zijn compagnons twee boekwinkels bestiert in de mooiste stad ter wereld.

De problemen waar Moretti mee worstelt zijn dezelfde die bij bijna 800 duizend Italiaanse winkels en alle plusminus 400 duizend restaurants en koffiebars spelen. Namelijk: hoe verdienen we geld in een wereld waar niemand het meer uitgeeft? In maart werden in Italië bijvoorbeeld 82 procent minder auto’s verkocht, er werd 68 procent minder eten besteld bij restaurants en zelfs 100 procent minder kleding en schoenen gekocht, omdat thuisbezorgen bij veel Italiaanse kledingwinkels een non-existente service is.

Sinds deze week is het voor een select aantal ‘essentiële winkels’, waaronder boekwinkels en kledingzaken voor kinderen, weer mogelijk hun deuren te openen – een plan van de overheid om de winkelstraat weer langzaam aan de praat te krijgen – maar in de praktijk blijkt dat plan nog niet echt te werken.

Er kleven immers zoveel praktische bezwaren aan een heropening – klanten mogen bijvoorbeeld niet zomaar in de boeken bladeren – dat honderden boekwinkels besloten toch dicht te blijven. De inkomsten zullen dusdanig klein zijn, zo was hun inschatting, dat de personeels- en elektriciteitskosten alleen maar voor meer schuld zouden zorgen.

Omdat Moretti geen werknemers heeft, kon hij wel gewoon open. Of specifieker: moest hij open, want elke euro is momenteel meegenomen. ‘In een normaal jaar verdienen wij ongeveer een half miljoen euro. Dat is net genoeg voor ons drieën, mits de machine continu blijft draaien. Als alles een maand stopt, lukt dat nog wel. Twee maanden is al lastig, maar drie maanden stilstand kan niet.’

Daklozen in Rome zijn wanhoop nabij: ‘Een analfabeet vroeg me: waarom is het zo leeg in de stad?’
In het verlaten Rome zijn de duizenden daklozen extra zichtbaar geworden. Er is niemand om bij te bedelen en ook opvangplekken sluiten hun deuren. Ze strijden om de laatste beetjes hulp van vrijwilligers die nog naar buiten durven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden