Van strategische rivalen tot gelegenheidsvrienden

Bush was nog maar koud president van de Verenigde Staten of hij kreeg een hoogoplopend conflict met China. Vandaag ontmoet hij zijn 'strategische rivaal', Jiang Zemin, nu een bondgenoot in de coalitie tegen het terrorisme....

Van onze correspondent Jan van der Putten

De leiders van 21 landen aan weerszijden van de Grote Oceaan komen zaterdag en zondag bijeen in de Chinese metropool Shanghai. De top is de eerste gelegenheid voor de Amerikaanse president Bush om met andere wereldleiders te spreken over de strijd tegen het terrorisme.

De aandacht gaat vooral uit naar Bush' ontmoetingen met de leiders van China, Rusland, Japan, de Filipijnen en Indonesië. Verwacht wordt dat een verklaring over de antiterreurstrijd algemene steun zal krijgen, met enige reserves van de moslimlanden Indonesië en Maleisië.

De APEC, het economisch samenwerkingsverband van landen in Azië en rond de Grote Oceaan, is een losse organisatie van landen die, vooral dankzij de VS en Japan, gezamenlijk 60 procent van de wereldproductie en bijna de helft van de wereldhandel voor hun rekening nemen. Haar jaarvergadering snijdt doorgaans weinig hout.

De lang voorbereide top in Shanghai was bedoeld als een pompeuze show waarin China zich had willen profileren als een economische grootmacht in de dop. De aanslagen in de VS hebben roet in het eten gegooid, al heeft Bush zijn Chinese collega Jiang Zemin verzekerd dat hij niet alleen maar komt praten over de oorlog tegen het terrorisme.

Bush zag af van zijn geplande reis naar Tokio, Seoul en Peking en woont alleen de APEC-top bij. Deze is sinds woensdag aan de gang op ministersniveau. Gisteren kwam Bush aan in Shanghai, dat hij 26 jaar geleden bezocht samen met zijn vader, die toen in China was geposteerd. Vandaag zal de Amerikaanse president de Chinese leider voor het eerst, zoals hij zei, 'recht in de ogen zien'.

De aanslagen in de VS hebben ook Amerika's relaties met China geschokt. Bush begon zijn presidentschap als een uitgesproken vijand van de 'strategische rivaal' China. De conflicten stapelden zich op als gevolg van Bush' raketschildplannen, de botsing van een Amerikaans spionagevliegtuig met een Chinees jachtvliegtuig en omvangrijke Amerikaanse wapenleveranties aan China's 'afvallige provincie' Taiwan.

Na 11 september was in Washington het Chinese gevaar ineens geweken. In de coalitie tegen het terrorisme mocht het immense China, dat een grens van zeventig kilometer heeft met Afghanistan, immers niet ontbreken. En zo werd de rivaal plotseling een bondgenoot. Er is zelfs al sprake van dat de VS hun wapenleveranties hervatten, die na het Tiananmen-bloedbad van 1989 waren stopgezet.

Peking ziet in de nieuwe constellatie zowel kansen als gevaren. Hoewel de politieke systemen van China en de VS niet te verzoenen blijven en militaire strategen van beide landen rekening blijven houden met een toekomstig groot conflict, wil China graag ontspanning met de VS. Met het lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie en de machtswisseling aan de top van de partij en de staat in het vooruitzicht, heeft het regime immers al problemen genoeg.

Peking ziet in deelname aan Bush' antiterreurcoalitie een kans om brede steun te krijgen voor de strijd tegen het als terrorisme betitelde separatisme van Oejgoer-moslims in Xinjiang in West-China. Driehonderd van hen zouden zijn getraind in Afghanistan. Het regime vreest dat Xinjiang een tweede Kasjmir wordt, met fnuikende gevolgen voor de grootse plannen voor de ontwikkeling van West-China.

Na 11 september is de repressie in Xinjiang verscherpt. Vijf Oejgoeren zouden maandag ter dood zijn veroordeeld. Mensenrechtengroepen hebben Bush gevraagd niet toe te staan dat onder het mom van terreurbestrijding de elementaire rechten van de Oejgoeren worden geschonden.

Vorige week is de mensenrechtendialoog tussen de VS en China hervat. Deze was na het NAVO-bombardement op de Chinese ambassade in Belgrado opgeschort. Peking heeft de VS gepaaid met de vrijlating van vier Chinees-Amerikaanse wetenschappers; de vrijlating van een vijfde kan ieder ogenblik plaatsvinden. Ze lijken slechts te zijn opgepakt om als politiek wisselgeld te dienen.

Peking heeft Washington geholpen met gegevens van de Chinese inlichtingendienst over personen die verdacht worden van terrorisme. Waarschijnlijk blijft het daar bij, want de Chinezen zien de Amerikanen het liefst zo snel mogelijk uit Afghanistan vertrekken, zodat Peking kan terugkeren naar zijn oude principe dat inmenging ongeoorloofd is.

China is bang dat de VS van Afghanistan een protectoraat maken, of dat er Amerikaanse militaire bases komen in Midden-Azië. Dit olierijke gebied acht China vanwege zijn groeiende energiebehoefte van strategisch belang. Ook vreest Peking voor een terugkeer van het militarisme bij aartsrivaal Japan en voor een pro-Talibancoup in Pakistan, China's beste bondgenoot in Azië.

Het Chinese bewind wenst een nieuwe Afghaanse regering op brede basis en een beslissende rol van de VN, waarin China als permanent lid van de Veiligheidsraad zijn invloed hoopt te laten gelden. Jiang Zemin zal bij Bush aandringen op snelle actie en matiging. Van zijn kant zal Bush zijn best doen om met China een 'constructieve relatie' op te bouwen, zoals hij zei in een interview met het Volksdagblad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden