Nieuws Politiek

Van Rutte II naar Rutte III: op het binnenhof liggen de begrippen 'vriend' en 'vijand' dichter bij elkaar dan je denkt

De bewindslieden van Rutte II kijken nog altijd weemoedig terug op de vijf jaar van innige samenwerking tussen VVD en PvdA. De huidige coalitieleiders willen juist alles anders doen, blijkt uit een nieuw boek. Maar lukt dat ook?

Lodewijk Asscher (PVDA) en Premier Mark Rutte tijdens het debat in de Tweede Kamer over de informele Europese top. Foto ANP

Ook in de Trêveszaal wisten ze na een paar jaar regeren niet meer helemaal wie nog van de PvdA was en wie van de VVD. Ex-minister Jet Bussemaker vertelt er met wonderlijk enthousiasme over in het woensdag verschijnende boek Vrienden tegen wil en dank van de journalisten Wilma Borgman en Max van Weezel. ‘Ik heb Henk Kamp weleens staatsingrijpen horen bepleiten om bedrijven te redden, terwijl ik zei: zullen we dat niet aan de vrije markt overlaten? Hij verdedigde het klassieke sociaaldemocratische standpunt en ik liet een liberaal geluid horen. Dan kun je daar met elkaar enorm om lachen.’

Helaas voor Bussemaker kon de PvdA-kiezer er minder om lachen. Het resultaat: de grootste politieke nederlaag uit de Nederlandse geschiedenis.

Borgman en Van Weezel interviewden eerder voor radioprogramma Met het oog op morgen nagenoeg alle hoofdrolspelers van Rutte II. Aangevuld met nieuwe interviews dienen die gesprekken als grondstof voor een fascinerende schets van de moderne politieke cultuur op het Binnenhof. De huidige coalitiepartijen willen hun eigen identiteit onder Rutte III beter bewaken, maar tegelijkertijd maakt Vrienden tegen wil en dank duidelijk dat de onderlinge verschillen minimaal zijn. Als VVD en PvdA nauwelijks nog uit elkaar te houden zijn, waarom zou dat bij D66, VVD en CDA dan anders zijn? 

Het overkoepelende beeld: het zijn allemaal professionals. Vriendschap en vijandschap zijn vooral afhankelijk van de omstandigheden.

Lekker tekeer

Diederik Samsom, die nog altijd achter de koers van Rutte II staat (‘ik heb alleen de fout gemaakt te denken dat goed beleid zichzelf zou verkopen’), kwam daar voor het eerst achter na de val van Rutte I in 2011. ‘Ik ging lekker tekeer tegen het kabinet dat net was gevallen en dacht: wat zit Pechtold er voor zijn doen afwezig bij.’ Later begreep Samsom dat de D66’er toen al was overgelopen naar het regeringskamp en onderhandelde over een begrotingsakkoord. Dan ga je anders praten op het Binnenhof.

Premier Mark Rutte, Diederik Samson en Lodewijk Asscher in de plenaire zaal. Foto ANP

Dat bleek helemaal na de felle verkiezingscampagne van 2012. De tegenpolen Rutte en Samsom wilden in hun ‘bromance’ opeens niets meer van tegenstellingen weten. Ze gingen er bovendien vanuit dat het CDA de coalitie in de Eerste Kamer aan een meerderheid zou helpen. Dat bleek een dure inschattingsfout. CDA-leider Sybrand Buma wilde dit keer juist ‘lekker tekeer gaan’ in de oppositie. ‘Rutte II steunen zou haaks hebben gestaan op alles wat op dat moment goed voor de toekomst van mijn partij was.’

Nu zit Buma in een coalitie die lering wil trekken uit de fouten van Rutte II. De belangrijkste les volgens ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers: ‘Er moet een gezonde afstand bestaan tussen een kabinet en de fracties waar het op steunt… Het viel me op dat Samsom zich meer thuis voelde bij zijn vrienden in het coalitieoverleg dan bij zijn eigen fractie. Ik vond dat onbestaanbaar. De fractie is je veilige plek, daar zitten je kameraden.’

Geen bananenschillen

Volgens D66-leider Pechtold heeft de huidige coalitie beter nagedacht tijdens de formatie waardoor er geen grote ‘bananenschillen’ in het regeerakkoord zitten. Daarnaast heeft Pechtold lessen getrokken uit de personele samenstelling van Rutte II: ‘Ik zeg het met respect, maar dat kabinet bestond uit boekhouders, probleemoplossers en ingenieurs.’

Maar is er echt zoveel veranderd? Nog steeds wordt alles op maandag afgekaart tijdens het coalitieoverleg met de premier, vicepremiers en de fractievoorzitters. De afschaffing van de dividendbelasting en het referendum zijn ondanks de lange formatie pijnlijke affaires en niet iedereen zal meteen inzien dat de huidige kabinetsploeg meer sprankelt dan de vorige.

Vooral de rolverdeling is anders. De PvdA gaat weer ‘lekker tekeer’ in de oppositiebankjes, ook al spreekt de ene na de andere PvdA’er in Vrienden tegen wil en dank nog zijn bewondering uit voor premier Rutte. ‘PvdA-bewindslieden Lilianne Ploumen en Sharon Dijksma droegen hem op handen’, schrijven Borgman en Van Weezel. Inmiddels hebben Ploumen en Dijksma een motie van afkeuring tegen dezelfde Rutte gesteund.

Zo gaat dat op het Binnenhof: eerst vrienden tegen wil en dank, nu vijanden tegen wil en dank. 

Dubbelinterview Rutte en Asscher:

'We luisteren niet naar de tokkies'

Mark Rutte en Lodewijk Asscher, de premier en de vicepremier, de optimist en de moralist. Voor het eerst praten ze in een dubbelinterview over hun samenwerking, hun waardering voor elkaar en het verweesde succes van hun kabinet. 'We luisteren niet naar de tokkies.' Lees hier het dubbelinterview uit 2016 met Rutte en Asscher terug.