'Van Rey is een geval uit het boekje'

Vandaag vonniste de rechtbank over de Roermondse ex-wethouder Jos van Rey. Hij heeft 240 uur taakstraf opgelegd gekregen. Voor Maastrichtse criminologiestudenten is de corruptiezaak alvast uitgelezen studiemateriaal.

Jos van Rey. Beeld anp

'Het is een giftige cocktail: een dominante charismatische bestuurder die soms ook de intimidatie niet schuwt en een onmachtige omgeving van zwakke burgemeester, wethouders en gemeenteraad die geen tegenwicht bieden', zegt Hans Nelen, hoogleraar criminologie aan de universiteit van Maastricht. 'Het komt vaker voor in Nederland, maar Jos van Rey was wel een hele grote speler in dit machtsspel.'

Nelen (54): 'Het is fascinerend om te zien hoe Van Rey zijn machtspositie heeft opgebouwd, via Den Haag en de VVD. Hij heeft zo'n groot netwerk, kent zo veel mensen. Het gemak waarmee hij als wethouder van Roermond even staatssecretaris Teeven opbelde om informatie in te winnen over een burgemeesterskandidaat... intrigerend.'

Dinsdag doet de rechtbank uitspraak in de geruchtmakende corruptiezaak tegen oud-wethouder Jos van Rey van Roermond. Justitie heeft twee jaar celstraf tegen hem geëist wegens corruptie, verkiezingsfraude, witwassen en lekken uit de vertrouwenscommissie. Zijn advocaat pleit voor vrijspraak.

Criminoloog Nelen, die eerder onderzoek deed naar ambtelijke corruptie in Nederland, volgt de zaak op de voet. 'Ik gebruik de casus regelmatig als lesstof voor mijn studenten', vertelt hij. 'Dan vraag ik: is er iets mis met ondernemend bestuur? Vooral eind vorige, begin deze eeuw zag je overal nieuwe spelers op vastgoedmarkten verschijnen, van corporatiebestuurders tot wethouders. Ze werden eerst bewonderd, maar toen de vastgoedbubbel in 2008 uiteenspatte, kwamen de schandalen naar buiten: Vestia, Rochdale, Hooijmaijers, Van Rey.'

Hans Nelen, hoogleraar Criminologie aan de universiteit van Maastricht. Beeld Marcel van den Bergh

Wat maakt de zaak-Van Rey zo bijzonder?

'Juist degene die altijd zo fel ageerde tegen de kleffe vriendjespolitiek in het katholieke zuiden lijkt nu in zijn eigen zwaard te zijn gevallen. Je zou verwachten dat je dan extra voorzichtig bent. Verder is het fascinerend om te zien hoe hij alles ontkent en in zijn eigen wereld leeft.

'Hij is ook een kei in het neutraliseren van zijn gedrag. Het is een klassiek voorbeeld van de neutraliseringstheorie, zoals we die in de criminologie kennen: verdachten relativeren de schade. Ook Van Rey weet best wat goed en fout is. Maar dan zegt hij: alles wat ik heb gedaan, was goed voor Roermond. Of hij neemt anderen de maat: wie bent u wel? Of hij zegt: iedereen doet dat zo.

'Ik kan niet in zijn hoofd kijken, maar hij moet soms toch wel het gevoel hebben: jeetje, wat heb ik gedaan? Maar hij blijft stug volharden in zijn eigen neutralisatie. Diezelfde houding zie je ook in de bouwfraude- of de Vestia-zaak. Mijn studenten daag ik vaak uit: ga kijken hoe die bouwers en bestuurders zich in strafzaken verweren? Hoe redeneren ze?'

Heeft dat met 'arrogantie van de macht' te maken?

'Dat speelt mee, ja. Op een gegeven moment was Van Rey zo dominant in Roermond dat hij een beetje ging zweven en los kwam van de werkelijkheid. Hij was de macher, hij zette de stad op de kaart. Hij kreeg ook bijzonder weinig tegenwicht. Dat lekken uit de vertrouwenscommissie maakte eveneens deel uit van zijn machtspositie. Zelfs het proces voor de burgemeestersbenoeming wilde hij controleren.

'De vraag is: waarom kwam niemand tegen hem in het geweer? Waarom stond er geen klokkenluider op vanuit de ambtelijke staf? Maar het is ongelooflijk lastig om tegenover dit soort dominante bestuurders dingen aan de kaak te stellen. Voor je het weet, ligt je hoofd op het hakblok.'

Is de zaak-Van Rey een keerpunt in het denken en handelen van openbaar bestuurders op het gebied van integriteit en relaties met ondernemers?

'Er zijn natuurlijk al meer corruptiezaken geweest, maar Van Rey heeft de boel goed wakker geschud. Bestuurders zullen wel even goed uitkijken met wie ze gaan eten of op reis gaan en wie wat betaalt. Er wordt meer nagedacht over integriteitsbeleid. Maar vaak zie je dat soort effecten na verloop van tijd weer wegebben.

'Toch is de algemene reflex nog te veel: we moeten alles vastleggen in regels en protocollen. Maar daarmee los je het probleem niet op. Van Rey meldde alle reisjes met zijn vriend de projectontwikkelaar keurig volgens de regels aan het college. Maar transparantie is een veel misbruikt begrip. Dat melden was een holle frase. Er werd verder niet over gepraat en Van Rey kon rustig zijn gang gaan. Niemand durfde die innige relatie tussen de wethouder van ruimtelijke ordening en de grootste projectontwikkelaar van de stad aan de kaak te stellen.'

De affaire van Rey

Oktober 2011: Limburgse kranten melden 'belangenconflict' Van Rey. Burgemeester gelast integriteitsonderzoek.
Maart 2012: onderzoekscommissie-constateert 'evidente en jarenlange schijn van belangenverstrengeling'. Van Rey mag toch aanblijven van gemeenteraad.
Oktober 2012: justitie doet inval bij Van Rey thuis. Verdachte stapt op als wethouder en Eerste Kamerlid.
September 2013: Na ruzie met VVD richt Van Rey nieuwe partij op, die in 2014 gemeenteraadsverkiezingen wint. Later royeert de VVD hem.
Januari 2015: eerste regiezitting voor de rechtbank, waarin verdediging onderzoekswensen kenbaar maakt.
April 2016: aanvang van inhoudelijke rechtszaak tegen Van Rey, projectontwikkelaar Piet van P. en oud-wethouder Tilman Schreurs.

Hoe moet het dan wel met dominante bestuurders die ook vaak goede, krachtdadige bestuurders zijn?

'Ze moeten hun eigen tegenspraak organiseren. Ze moeten zich niet alleen omringen met ja-knikkers. Ze moeten leren kritisch naar zichzelf te kijken. Want het grote gevaar is dat een machtspoliticus begint te zweven en de realiteit uit het oog verliest.

'En er moet in college en gemeenteraad veel meer gepraat worden en tegenwicht worden geboden. Waarom heeft Van Rey ooit de vastgoedportefeuille in Roermond gekregen, terwijl iedereen wist dat zijn beste vriend projectontwikkelaar is? Waarom heeft de burgemeester niet gezegd: Jos, dat moeten we niet doen, neem een andere portefeuille. Het belangrijkste is dat mensen niet wegkijken, maar een open discussie voeren over integriteitskwesties.'

Welke uitspraak verwacht u?

'Ik wil niet op de stoel van de rechter gaan zitten. Bovendien ben ik criminoloog, geen strafrechtspecialist. In het strafrecht geldt: is er voldoende wettig en overtuigend bewijs? Maar ook als Van Rey wordt vrijgesproken, blijft voor mij overeind staan dat dit type gedrag op zijn minst kanten heeft die niet integer zijn.

'De kern van integriteit is dat de besluitvorming niet bedorven is. Een bestuurder mag best vrienden hebben, maar hij mag zich niet laten leiden door vriendjespolitiek. Ook volgens justitie gaat het bij Van Rey niet om heel grote bedragen. Hij is geen grote graaier - het is niet het klassieke beeld van de dikke enveloppe met geld. Het is een optelsom van luxe reisjes en dure dinertjes. Maar de bedragen zijn van ondergeschikt belang. Een bestuurder mag gewoon geen oneigenlijke voordelen gunnen aan een bevriende relatie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden