Van Pollewop tot Piccolo

Zit er te veel Gouden Eeuw in? Te weinig Oudheid? Is er nog ruimte voor sport en cultuur? Tot op het laatste moment wordt aan de voorronde van de Grote Geschiedenis Quiz geschaafd en geslepen....

Ruim veertienhonderd inzenders, in leeftijd varind van 11 tot 88, gaven dit jaar het antwoord. Het deelnemersveld was als vanouds gevarieerd. De luchtverkeersleider en de loods, de predikant en de politieagent, de slager en de striphandelaar; zij zijn verenigd in de liefde voor het verleden.

Vrouwen waren net als voorgaande jaren in de minderheid. Gemiddeld scoorden ze met 17 punten ook wat lager dan de mannen (21). Misschien springen ze voorzichtiger om met de bonuspunten, want uitslagen als min 15 komen we bij vrouwelijke inzenders niet tegen. Bij elkaar opgeteld en afgetrokken bedroeg het algemeen gemiddelde 20 punten. Daarmee is de quiz beter gemaakt dan voorgaande edities.

Niet te moeilijk dus. Te makkelijk dan? Een paar vragen wel. Zo wist bijna iedereen dat Pa Pinkelman en tante Pollewop uit vraag 15 bedacht zijn door Godfried Bomans en niet door Simon Carmiggelt (alias Karel Bralleput) of Gerard Vanter (Vader Van het Reve).

Ook vraag 7 leverde weinig problemen op. Volgens de Griekse arts Hippocrates was de verhouding tussen de lichaamssappen bloed, slijm, gele en zwarte gal verantwoordelijk voor respectievelijk een sanguinisch (wispelturig), flegmatisch (kalm), cholerisch (opvliegend) of melangolisch (somber) temperament.

De gevleugelde woorden van de senator Cato de Oudere, 'ceterum censeo Carthaginem esse delendam' ('overigens ben ik van mening dat Carthago verwoest moet worden'), vonden uiteindelijk gehoor in 146 voor Christus. In dat jaar maakten de Romeinen de Noord-Afrikaanse stadstaat met de grond gelijk (vraag 14).

Wie zich herinnerde dat Ad Melkert pesterig Rupsje Nooitgenoeg werd genoemd, had weinig moeite met de overige bijnamen uit vraag 22. De mannenbroeders van de ARP spraken van Abraham de Geweldige, Domela Nieuwenhuis was in de ogen van zijn aanhangers Us Verlosser en Pieter Gerbrandy stond te boek als de Rode Advocaat, een bijnaam die hij overigens deelde met Van der Goes van Naters

Tot zover de inkoppers. Een tweede groep vragen werd door grofweg twee van de drie inzenders goed beantwoord. Daartoe behoorde bijvoorbeeld vraag 1. Al in de zeventiende eeuw was Jan Salie (afgeleide van de weemaak van saliemelk) een scheldwoord voor een sukkel. De naam werd spreekwoordelijk door 'Jan, Jannetje en hun jongste kind'. In deze allegorie van Potgieter uit 1842 brengt slapjanus Jan ongeluk over zijn voorheen zo flinke gezin, dat staat voor het Nederland van de Gouden Eeuw.

Terwijl Nederland wegzakte in lethargie, klom Amerika op tot wereldmacht. In 1898 maakten de VS een eind aan de Europese invloed in de eigen achtertuin door in een korte oorlog Spanje te verjagen uit Cuba, Puerto Rico en de Filipijnen (vraag 3).

Een kleine eeuw later veroverden Amerikaanse bands als Nirvana, Pearl Jam en Soundgarden de wereld met grunge (vraag 5), een uit Seattle afkomstige mengeling van punk en heavy metal. Na de zelfmoord van zanger Kurt Cobain stierf het genre een langzame dood. Ondanks de gemiddelde leeftijd van 43 jaar wist een ruime meerderheid het goede antwoord.

Cyberpunk was fout. Daarnaar luister je niet, dat lees je. Dit genre sciencefiction zou ondenkbaar zijn zonder de transistor uit vraag 13. Deze halfgeleider is de basis van de microchip, die op zijn beurt weer het hart vormt van de computer. Daarmee markeert de uitvinding van de transistor in 1947 het begin van de digitale revolutie.

De vijfde colonne uit vraag 24 dateert uit de Spaanse Burgeroorlog. In 1936 trok Franco met vier colonnes op naar Madrid. De generaal beweerde geholpen te worden door een vijfde groep, die zich al in de stad zou bevinden. En welke andere stad dan Jeruzalem (vraag 19) zou in de godsvruchtige Middeleeuwen het middelpunt moeten zijn van de wereld?

De tulp dankt zijn naam aan het hoofddeksel in het land van herkomst. Het woord is afgeleid van tulipa, wat Turks is voor tulband. 62 procent had vraag 21 goed.

Soms zijn de antwoorden leuker dan de vraag, zoals bij vraag 10 over de Amsterdamse Willemsparkweg. Die is genoemd naar koning Willem I. Wie koos voor William Spark heeft zich in de war laten brengen door de gijzelaars van Sint Michielsgestel. Die verdreven tijdens de Tweede Wereldoorlog de verveling met lezingen over de in vergetelheid geraakte Schotse componist William Spark. Dat de man nooit hadbestaan, mocht de pret niet drukken.

Ongeveer de helft van de deelnemers raakte in de problemen bij een derde echelon vragen. Vraag 4 ging nog wel. Een krappe meerderheid wist dat de kerstboom pas relatief kort de Nederlandse huiskamers siert. Hij werd net als het bovengistende bier en het winkelen als vrijetijdsbesteding in de negentiende eeuw gei¿ntroduceerd door Duitse immigranten.

Ook het telegram uit vraag 17 was uit Duitsland afkomstig. Het werd in januari 1917 verzonden door minister van Buitenlandse Zaken Arthur Zimmermann aan de Duitse ambassade in Mexico. In het telegram beloofde Zimmermann Mexico Amerikaans grondgebied in ruil voor steun tijdens de Eerste Wereldoorlog. Precies de helft van de deelnemers wist het.

Suffragette was oorspronkelijk een scheldwoord maar werd door de voorvechtsters van vrouwenkiesrecht verheven tot geuzennaam. Het is afgeleid van het Franse suffrage dat stemrecht betekent (vraag 12). Suffragette City bestaat alleen in de het gelijknamige nummer van David Bowie.

Oplettende krantenlezers waren in het voordeel bij vraag 2. Het vorig jaar in Woerden opgegraven Romeinse schip werd gebruikt voor de aanvoer van bouwmateriaal uit Duitsland. Voorheen dachten historici dat dergelijke schepenna aankomst werden gesloopt omdat ze met enkel een zeil de Rijn nooit stroomopwaarts konden bevaren. Gaten en slijtplekken op het Woerdense schip bewijzen dat de boot ook werd geroeid.

Aan de KVP-minister Gerard Veldkamp danken we de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering uit vraag 16. Bij de invoering van de wet in 1967 noemde hij de WAO nog 'het sluitstuk van de sociale zekerheid', in 1974 moest Veldkamp toegeven dat 'zijn' wet geheel uit de hand was gelopen.

De WAO was slechts een van de vele misstanden waartegen Pim Fortuyn te hoop liep. Professor Pim kende zijn klassieken. Zijn boek Aan het volk van Nederland uit 1992 draagt dezelfde titel als een vlugschrift waarin patriottenleider Joan Derk van der Capellen tot den Pol in 1781 opriep in opstand te komen tegen het stadhouderlijk gezag (vraag 6).

Ook de reformjurk uit vraag 23 was een uiting van rebellie. Onder de rechthoekige, zakachtige jurk hoefde geen korset te worden gedragen. Volgens de ontwerpers was het kledingstuk daardoor gezonder en natuurlijker dan de gangbare modellen met een wespentaille. Een echt succes is de jurk nooit geworden.

Bokken en schapen werden definitief van elkaar gescheiden door de volgende vijf vragen. Slechts eenderde van de deelnemers wist ze juist te beantwoorden. Radiozender De Brandaris (vraag 20) richtte zich op zeevarenden, maar was in het begin van de Tweede Wereldoorlog ook populair in bezet Nederland. De uitzendingen waren minder formeel dan Radio Oranje. Eind 1942 werden de stations samengevoegd.

Vrouwen mochten in de oudheid niet deelnemen aan de Olympische Spelen (vraag 8).Ook bij de herintroductie van de Spelen aan het eind van de negentiende eeuw waren vrouwelijke sporters niet welkom. Pas vier jaar later in Parijs mochten ze meedoen aan twee onderdelen: golf en tennis. Er waren negentien inschrijvingen.

Ook vraag 9 en vraag 11 vielen tegen. Beide hadden betrekking op de donkere Middeleeuwen. Pape Jan was niet de oprichter van PSV maar de vorst van een mythisch rijk in het Verre Oosten. En volgens sommige bronnen dankt vrijdag de dertiende zijn onheilspellende karakter aan 13 oktober 1307, toen in Frankrijk alle ridders van de orde der Tempeliers werden gearresteerd, gemarteld en in veel gevallen vermoord. De voormalige kruisvaarders werden beschuldigd van seksuele uitspattingen,hekserij en godslastering. In werkelijkheid vormde de macht van de orde een bedreiging voor de Franse koning en de paus.

De allerlaatste vraag bleek zeker niet de makkelijkste. Voluit luidt het citaat 'Historia vero testis temporum, lux vertitatis, vita memoriae, magistra vitae' maar meestal wordt volstaan met het eerste en de twee laatste woorden. Cicero wist het al, 'de geschiedenis is de leermeesteres van het leven.'

Blijft nog vraag over. Die was van de buitencategorie. Slechts een kwart van de inzenders gaf -al dan niet door te gokken -het juiste antwoord. Toegegeven, vraag 18 was ook wel wat triviaal. Maar de Geschiedenis Quiz is er ook om van te leren.

Bovendien is het zo'n grappig ding, die Piccolo. In de jaren vijftig deed het apparaat -'Goedgekeurd door de Zwitserse Vereniging van Huisvrouwen' -onder meer dienst als keukenmachine, koffiemolen, verfspuit en stofzuiger ineen. Met wat hulpstukken kon je er zelfs mee boren en frezen.

De recepten in de handleiding zien er trouwens best lekker uit. Wie nog een Piccolo op zolder heeft staan, mag zich melden bij de redactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden