Van oude menschen

De bejaarde (lees: vijftigplusser) neemt het in de bioscoop op tegen de jongere. Nu nog afkomen van dat seniele imago.

'Nee!', mimet Artie (Billy Crystal) nog naar zijn vrouw Diane. Nee, nee, nee, hij wil niet op zijn drie kleinkinderen passen, zoals zijn dochter hun voorzichtig vraagt. Maar Diane, gespeeld door Bette Midler, roept al tegen de telefoon dat ze 'niets liever' doet dan dat. Ze heeft ze namelijk al een jaar niet gezien.


Afgaand op de trailers is Parental Guidance (Amerikaanse release: 25 december) een familiefilm volgens de (scenario)boekjes: de leden van een uit elkaar gegroeide familie moeten door omstandigheden tijd met elkaar doorbrengen. Uiteindelijk zullen ze van elkaars tegenstellingen leren en groeien ze naar elkaar toe. The End. Er is slechts een ding opvallend: de film wordt verteld vanuit het perspectief van de opa en oma.


De grootouders, ja. Die mensen die in familiefilms normaal gesproken mopperend in een hoek zitten en niet zelden tegen het einde het loodje leggen. De oude gekkies die er nu eenmaal ook bij horen. Maar deze opa en oma mogen misschien hun telefoon met moeite op de speaker krijgen, ze staan verder vol in het leven.


Als er iets in 2012 duidelijk werd, is het dat dit soort oudjes - naar Hollywoodbegrippen: iedereen boven de 50 - bezig zijn met een opmars in de bioscopen. In publiekstrekkers en arthousefilms, van Amerika tot Hongkong. In Hope Springs spelen Meryl Streep en Tommy Lee Jones een echtpaar op middelbare leeftijd dat in relatietherapie gaat. Een dementerende juwelendief (Frank Langella) krijgt een robot als verzorger in Robot & Frank. In het Franse Les Neiges du Kilimandjaro worden de idealen van een oude vakbondsman getest; Tous Ensemble volgt vijf vrienden - onder wie Jane Fonda - die gaan samenwonen om niet in een verzorgingstehuis te belanden. Na de dood van zijn vrouw probeert Hannes in het IJslandse Volcano zich te verzoenen met zijn kinderen; in A Simple Life (Hongkong) verkast een oude huishoudster naar een bejaardentehuis.


De twee succesvolste uitersten in het spectrum: Amour, de film waarin ziekte en aftakeling een zware wissel trekken op de relatie van een bejaard echtpaar en waarmee Michael Haneke dit jaar in Cannes de Gouden Palm won, en het Britse The Best Exotic Marigold Hotel, over zeven bejaarden die hun laatste dagen in een oud hotel in India moeten of willen slijten. Een film die alle verwachtingen overtrof en het budget viervoudig terugverdiende - slechts met de opbrengsten uit de VS.


Film is een sociale spiegel en met de toenemende vergrijzing is het niet meer dan logisch dat dit soort actuele thema's wereldwijd de bioscopen insluipen. Het heeft ook alles te maken met de 'nieuwe' doelgroep die de filmmakers de afgelopen jaren proberen te bedienen: die van de vijftigplussers. Zij werden vanaf de jaren zeventig niet langer interessant geacht omdat zij toch zelden een bioscoop bezochten - bij de naoorlogse jeugd viel veel meer te halen.


Dat publiek van toen zijn de pensionado's van nu. Een grote groep dus, met geld, tijd en energie voor een avondje bioscoop. Ze downloaden niet illegaal en laten hun tijd niet opslokken door sociale media als Facebook. Zij blijken de drijvende kracht te zijn achter onverwacht grote kassuccessen als Tinker Tailor Soldier Spy, The King's Speech, Mamma Mia! en dus The Best Exotic Marigold Hotel. Ze gaan nog steeds relatief weinig, omdat het filmaanbod wordt gedomineerd door superhelden en 3D-voorstellingen.


Waar de studio's eerder nog geen testscreenings uitvoerden onder vijftigplussers, beginnen ze nu in te zien dat daar nog een wereld te winnen valt. De Britse krant The Guardian voorspelde in maart al dat in de toekomst eenderde van de Hollywoodfilms gericht zal zijn op een ouder publiek: dat betekent meer biopics, historische films en rustig drama, waarover je nog even na afloop kunt praten.


Dat betekent ook dat het clichébeeld van de seniele oudere in films moet worden bijgeschaafd. De gladde wereld vol mooie jonge mensen waarop Hollywood patent lijkt te hebben, begon al eerder craquelé te vertonen. Na jarenlange afwezigheid doken de actiehelden van de jaren tachtig (relatief) krakkemikkig en oud weer op in films als Rocky Balboa (2006), Die Hard 4.0 (2007), Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull (2008), Rambo (2008) en The Expendables (2010 en 2012). De vigilantes, die zo'n beetje elk decennium in een andere vorm terugkeren in de bioscopen, werden ook al steeds ouder in Harry Brown (2009) en Gran Torino (2008). Pixars animatiefilm Up (2009) kwam met een grommerig bejaard mannetje als opmerkelijke hoofdpersoon.


Daarbij kregen steeds meer films sinds de eeuwwisseling ouder worden als hoofdthema, signaleert wetenschapper Sally Chivers in het boek The Silvering Screen: Old Age And Disability In Cinema (2011). De hoofdrollen worden vervuld door oudere acteurs die de doelgroep nog kent van vroeger en die zich niet in bijrolletjes laten wegzetten - zoals Jack Nicholson en Clint Eastwood.


Toch hebben die films - ook lievelingetjes van critici als About Schmidt (2002) - het beeld van de vijftigplusser nog niet wezenlijk veranderd. Volgens Chivers blijft de hardnekkige boodschap dat ouderdom gelijk staat aan een ziekte of een handicap. Jeugd is nog immer het ideaalbeeld. Kijk naar komedies als The Bucket List (2007) en Wild Hogs (2007), waarin oude mannen zich opeens gaan gedragen als jonge kerels. Kijk naar drama's als Away From Her (2006) en Iris (2001), waarin dementie en aftakeling nog steeds de belangrijkste thema's zijn.


Maar de films van 2012 doen in ieder geval betere pogingen om andere rolmodellen te schetsen en nieuwe thema's aan te snijden. Ja, de mannen zijn vaak nog explosieve mopperkonten, met liefhebbende, geduldige vrouwen aan hun zijde.


Steevast kijken ze vaak jaloers of weemoedig naar de jeugd, raken ze in de knoop met nieuwe technologieën en spelen de angst voor dood en aftakeling altijd op de achtergrond mee. Maar de manier waarop de films bijvoorbeeld met seks omgaan, laat zien dat de makers het taboe van liefde op leeftijd oprecht willen doorbreken: de afschuw van Jack Nicholson bij het zien van een naakte oudere Diane Keaton in Something's Gotta Give (2003) is ver weg. In Hope Springs probeert Meryl Streep haar man oraal te bevredigen in een bioscoop om hun relatie nieuw leven in te blazen, in Tous Ensemble praat Jane Fonda over masturbatie, in The Best Exotic Marigold Hotel vinden twee eenzame zielen elkaar tussen de lakens.


Dat seks tussen de hoofdpersonages desondanks nog vaak gepaard gaat met - oh la la - viagra en soms met antropologische nieuwsgierigheid wordt beschouwd, heeft er waarschijnlijk mee te maken dat de films nog steeds worden geschreven en geregisseerd door vijftigminners. Ook daaraan wordt gewerkt: Billy Crystal, die Parental Guidance ook produceerde, kwam door zijn eigen ervaringen als opa op het idee voor de film. Hij liet het scenario - geschreven door jonge ouders - aanvullen door leeftijdgenoten die eerder Parenthood (1989) schreven.


Kortom: de ouderen in films doen nu meer dan alleen ziek worden, wachten op de dood en terugkijken op een (onvervuld) leven. Hun dilemma's hebben veel meer te maken met het hier en nu: waar breng je de tijd door als kwaaltjes toeslaan, maar je je nog te jong voelt voor een aanleunwoning met paniekknop? Hoe verandert het leven als je in een pensioengat belandt? Wat is er eigenlijk over van de oude idealen? Hoe houd je een lange relatie fris en hoe deal je met de eenzaamheid als een van beiden wegvalt? Hoe zorg je ervoor dat je het contact met de kleinkinderen in stand houdt als de moderne wereld de kinderen zelf al bijna onbereikbaar maakt?


Het moet allemaal nog luchtig en leuk, maar ook de tekenen dat je de doelgroep echt niet met fluwelen handschoenen hoeft aan te pakken, werden dit jaar duidelijk. Haneke toont in zijn schitterende Amour hoe onmenselijk aftakeling kan zijn door het compromisloos te tonen - vorige week trok de film zijn honderdduizendste bezoeker.


'Gek eigenlijk. We verzekeren ons voor alles, maar denken niet na waar we onze laatste jaren willen doorbrengen', merkt een van de hoofdpersonen op in Tous Ensemble.


Filmmakers van nu zijn daar wel mee bezig, in de hoop dat de bioscopen weer een vast onderdeel uitmaken van de tijd die gepensioneerden nog hebben.


De film Amour van regisseur Michael Haneke won een Gouden Palm op het filmfestival van Cannes. 'Een terechte bekroning voor een regisseur die met elke nieuwe film een mokerslag uitdeelt', schreef Volkskrantrecensente Pauline Kleijer. 'Zijn films zijn niet alleen perfect uitgevoerd, maar tonen bovendien met een ongelooflijke precisie waar het in het leven pijn doet. Amour draait om ouderdom, aftakeling en dood: onderwerpen die in de huidige gezondheids- en jeugdigheidscultus misschien wel net zo choquerend zijn', aldus Kleijer.


The Silvering Screen: Old Age And Disability In Cinema, Sally Chivers, University of Toronto Press, 2011.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden