Van oude menschen...Thema Boekenweek 2008 12-22 maart

‘Vroeger vleide ik me met toekomstplannen en beloften; nu geeft de schaduw van de voorbije dagen een fluwelen zachtheid aan mijn gevoelens en genoegens.’ Dit citaat uit het boek ‘De gebroken vrouw’ van Simone de Beauvoir slaat de spijker op zijn kop....

Wat jong kan leren van oud

Wat jong kan leren van oud
De Vlaamse dichter Herman de Coninck is nog geen 50 jaar oud als hij besluit, dat de volwassenheid hem niet bevalt. Volwassen is hij ‘inmiddels een jaar of acht geweest, en dat is wel genoeg’. Hij wil zich voortaan minder verantwoordelijk opstellen, meer plezier hebben en zich met meer ‘kwaadaardige goedaardigheid’ gedragen. Hij wil met andere woorden oud zijn, ‘want als ik echt oud ben, heb ik er wellicht geen plezier meer aan.’

Wat jong kan leren van oud
Ik weet niet of De Coninck daadwerkelijk gelukkig is geweest in zijn zelf verkozen en vroege ouderdom, maar hij was er maar net op tijd bij. Hij overleed op 53-jarige leeftijd. Zijn stelling is vooral interessant, omdat hij zo tegen de tijdgeest in gaat. Het doel van het leven lijkt zo lang mogelijk jong te blijven. Als de fabrikant van trapliften adverteert in een tijdschrift voor oudere lezers, dan zit er steevast een persoon op het stoeltje die de trap nog met twee treden tegelijk kan nemen.

Wat jong kan leren van oud
Ouderenonderzoekers dragen een steentje bij aan deze beeldvorming. Zij spreken van een succesvolle veroudering, wanneer het mensen lukt hogere leeftijden te bereiken zonder dat sprake is van lichamelijke of geestelijke achteruitgang. En als dat niet lukt, dan volgt soms een harde veroordeling. In de vorig jaar verschenen verzamelbundel Schrijven tegen de tijd, die in de ondertitel belooft stil te staan bij de kunst van het ouder worden, schrijft Frits Milders, opleider psychiatrie in Groningen: ‘Ouderdom knaagt gestaag aan het lichaam en de geest. Dierbaren overlijden en de wereld brokkelt af. Ouderdom staat voor verval, lijden en dood. Deze constateringen zijn onontkoombaar.’

Wat jong kan leren van oud
Oud zijn is akelig, het vervelende voorstadium van de tragische afloop van ieders leven. Pete Townshend van The Who zong op het klassieke album My generation daarom: ‘I hope I die before I grow old’ – Ik hoop dat ik zal sterven voor ik oud word. De komst van grijze haren heeft Townshend echter op het idee gebracht dat het misschien de jeugd is die we zouden moeten overslaan. Op zijn website schrijft hij dat de periode als twintiger voor hem het meest uitputtend en emotioneel het zwaarst was. ‘Ondanks de vele jaren die ik draag, lijkt het allemaal veel gemakkelijker vandaag.’

Wat jong kan leren van oud
In wetenschappelijk onderzoek komt naar voren dat de meeste ouderen ondanks hun gebreken goed kunnen leven met hun leeftijd. Ze zijn gemiddeld gelukkig en tevreden. De onderzoeker Martine Puts sprak, toen ze bij de Vrije Universiteit werkte, met ouderen die chronische ziekten hebben. Zij vonden hun leven in de regel heel bevredigend. Volgens de krakkemikkige ouderen was er ook bij hen sprake van een succesvolle veroudering, omdat ze wisten om te gaan met de beperkingen en tegenslagen die een gevorderde leeftijd nu eenmaal oplegt.

Wat jong kan leren van oud
Een hoge leeftijd brengt de levenservaring om op constructieve wijze met verliezen om te gaan. Niet dat ouderen immuun zijn voor pijn en verdriet, maar ze veren na negatieve gebeurtenissen sneller op. Psychogerontologen spreken van een positiviteitseffect. Als ouderen een reeks plaatjes bekijken, dan herinneren ze zich in vergelijking tot jongeren meer positieve plaatjes en minder negatieve. Als zij moeten beslissen, denken ouderen langer aan de mogelijke positieve consequenties en jongeren meer aan de mogelijke nadelen. En als ze terugkijken op hun eigen leven, dan zijn ouderen meer geneigd het verleden positief in te kleuren.

Wat jong kan leren van oud
Ouderen zoeker het positieve in het leven, en laten het negatieve eerder van zich afglijden. Of misschien is het juister te zeggen dat ouderen hebben geleerd het negatieve te relativeren of te aanvaarden. In het net verschenen boek Later is vandaag heeft Violet Valkenburg vijftien bekende Nederlanders geïnterviewd over ouder worden. Heleen Dupuis, medisch ethica en Eerste Kamerlid voor de VVD, zegt: ‘Ik heb alles al eens meegemaakt. Als mijn hond doodgaat, ga ik een tijdje door de grond, maar dat gaat weer over. Ik heb het al twee keer ervaren, dus dat is de derde keer ook zo.’ De Franse schrijfster Simone de Beauvoir drukte dit sentiment nog krachtiger uit door haar hoofdpersoon te laten refereren aan alle doden om wie ze had gehuild, maar die ze nu vergeten was.

Wat jong kan leren van oud
Het is verrassend dat juist ouderen een vergroot vermogen hebben om emoties te reguleren. Op basis van functieonderzoek zou je juist denken dat de capaciteit om de eigen gedachten en gemoedsbewegingen bij te sturen geringer is. De Amerikaanse psycholoog Marisa Knight heeft dit aangetoond in een experiment waarbij jong volwassenen en ouderen steeds twee foto’s tegelijkertijd op een beeldscherm te zien kregen. Sommige foto’s waren prettig om naar te kijken, andere ronduit akelig en weer andere neutraal. De onderzoekers registreerden daarbij de kijkrichting van de proefpersonen. Zoals verwacht kijken de ouderen vaker naar de positieve plaatjes dan de jongeren. De ouderen slagen hier echter niet meer in als ze tegelijkertijd met het kijken naar de plaatjes ook een luistertaak uitvoeren. Dan wordt hun aandacht dus meer in beslag genomen door de negatieve plaatjes.

Wat jong kan leren van oud
Knight concludeert daarom dat het positiviteitseffect bij ouderen voortkomt uit een doelbewuste strategie. Het negatieve is niet meer zo wanhopig belangrijk. De schrijfster Nelleke Noordervliet, een van de geïnterviewden in het boek van Violet Valkenburg, denkt dan ook dat hier de belangrijkste les ligt die jongeren van ouderen kunnen leren: ‘Het zou mooi zijn als de jongeren die met sterren in hun ogen naar het optimale streven op gebied van werk, rijkdom en relaties, zouden beseffen dat het ook wel eens minder kan. Afstand doen van dingen en het wezenlijke overhouden, is ook een vorm van geluk. Ik weet echter niet of jongeren dat echt van ouderen kunnen leren, of dat het leven hen toch door schade en schande wijzer moet maken.’

Wat jong kan leren van oud
Wat oud kan leren van jong

Wat jong kan leren van oud
Vroeger was alles beter, denkt een substantieel deel van de ouderen. ‘Toen was geluk nog heel gewoon, net als eerbied voor grijze haren.’ Dit clichébeeld is misschien voor een deel waar, maar het aardige van de beginnende ouderen van tegenwoordig is dat de revolutie van de jaren zestig diep in hun genen is verankerd. Ze hebben minder last van het sentiment dat dingen zo moeten gaan, zoals ze altijd zijn gegaan.

Wat jong kan leren van oud
Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, stelt daarom dat de verminderde waardering voor grijs, belangrijke voordelen heeft. ‘De ouderen van nu kijken met belangstelling naar de jongeren en nemen een stukje van hun vitaliteit over. Als ik een jongen zie met een laag hangende broek waar zijn onderbroek bovenuit komt, dan doe ik daar niet meer aan mee. Maar dat jongens gel in hun haar doen en dat dan alle kanten op sprieten, vind ik erg leuk. Als ik zelf meer haar zou hebben, dan zou ik dat overnemen. Een paar generaties terug was het nog ondenkbaar dat ouderen op die manier naar jongeren zouden kijken.’

Wat jong kan leren van oud
De psychogerontoloog Gerben Westerhof van de Radboud Universiteit in Nijmegen merkte dit ook toen hij het lesprogramma Tijdreizen ontwikkelde. Hij bracht groepjes van vier studenten en vier ouderen van 70 tot 80 bij elkaar voor vier tot zes discussiebijeenkomsten. Aan de orde kwamen onder meer de huidige maatschappij, vriendschappen, relaties en levenskunst. Westerhof: ‘De jongeren ontdekten daarbij dat de ouderen eigenlijk helemaal niet zo anders waren dan zijzelf en dat er grote individuele verschillen bestaan tussen ouderen. De ouderen op hun beurt vonden het contact met jong inspirerend. Het gaf hen het gevoel dat ze niet meer aan de zijlijn stonden van de maatschappij.’

Wat jong kan leren van oud
De kunst van het ouder worden, is het behouden van je zelfwaardering op een leeftijd dat je het idee moet loslaten dat je erg belangrijk bent. Deze taak is het meest urgent na de pensionering. De gerontoloog Kees Knipscheer, gepensioneerd hoogleraar aan de Vrije Universiteit, constateerde in zijn afscheidsrede dat zijn leeftijdgenoten vaak een uitbundige levensstijl hebben, zelfbewust en individualistisch zijn, maar tegelijkertijd lang niet altijd echt gelukkig zijn.

Wat jong kan leren van oud
Knipscheer stelde daarom dat ouderen terechtkomen in een tweede adolescentie als zij hun vaste betrekking opgeven. Ze moeten een nieuwe identiteit ontwikkelen, maar verzanden soms in passiviteit. Knipscheer geeft als voorbeeld een man die zijn dagen doorkomt met de puzzel van de krant en het voorbij laten glijden van de tijd. Als hem wordt gevraagd of hij de laatste tijd iets leuks heeft gedaan, antwoordt hij: ‘Nee, ik kan me de laatste jaren niets herinneren. Of toch. Ik heb geprobeerd een boek te lezen, maar daar kwam ik niet doorheen.’

Wat jong kan leren van oud
Oudere ‘adolescenten’ zouden daarom wel wat van de Sturm und Drang van de jongeren mogen afkijken. Passieve ouderen moeten weer leren te puberen, oftewel met experimenteren en vallen en opstaan een nieuwe invulling geven aan hun leven. De Franse schrijfster Benoîte Groult drukte dit zeer kernachtig uit: ‘Uitgeblust zijn op je 60ste is een belediging voor al het mooie hier op aarde. Bovendien is het levensgevaarlijk; je hebt weinig kans dat je op je 70ste weer opvlamt.’

Wat jong kan leren van oud
Het actief invullen van het eigen leven is voor ouderen nog urgenter dan voor jongeren, omdat zij minder kunnen terugvallen op rollen die de dagen automatisch vullen, zoals werk en de zorg voor kinderen of de eigen ouders. Ouderen beschikken over veel vrijheid. Maar gaan ze daar altijd verstandig mee om?

Wat jong kan leren van oud
De gezondheidspsycholoog Carolijn Ouwehand van de Universiteit Utrecht stelt dat succesvolle veroudering niet alleen afhangt van het vermogen om dingen los te laten, maar ook om nieuwe doelen en activiteiten te omarmen. Ouwehand beschrijft deze vaardigheid als proactieve coping, het planmatige gedrag waardoor mensen al in een vroeg stadium maatregelen nemen om de negatieve gevolgen van veroudering zo veel mogelijk te minimaliseren en de positieve kanten actief uit te buiten.

Wat jong kan leren van oud
Het grote voordeel van zo’n actieve levenshouding is dat de problemen van het ouder worden al aangepakt worden op een moment dat de problemen nog niet overweldigend zijn en dat de oudere nog voldoende middelen en energie heeft om tot een oplossing te komen. Wie aan ziet komen dat hij de zorg voor zijn partner niet lang meer zal aankunnen, kan zich alvast op een wachtlijst laten plaatsen, zodat straks een helpende hand beschikbaar is, wanneer de rek eruit is.

Wat jong kan leren van oud
Volgens Ouwehand is uit een grote studie onder ruim achtduizend personen gebleken dat de vaardigheden om problemen te voorzien en al in een vroegtijdig stadium op te lossen minder sterk ontwikkeld zijn bij ouderen dan bij jongeren. ‘Maar dit is misschien niet alleen een leeftijdseffect. Hoger opgeleiden zijn beter in het maken van dit soort plannen en de huidige generatie jongeren is beter opgeleid.’

Wat jong kan leren van oud
Dit neemt echter niet weg dat het zeer de moeite kan lonen om ouderen te stimuleren om net zoals jongeren actief het heft in eigen hand te nemen. De psychogerontoloog Christina Bode van de Universiteit Twente en de gezondheidspsycholoog Denise de Ridder van de Universiteit Utrecht hebben daarom de cursus ‘Op weg naar de Gouden Jaren’ ontwikkeld. In deze cursus leren ouderen in vier bijeenkomsten hoe ze actiever hun eigen doelen kunnen realiseren, die het beste passen bij de manier waarop zijzelf ouder willen worden.

Wat jong kan leren van oud
Deze cursus is in onderzoek effectief gebleken, maar wordt door de zorg nog niet actief opgepakt, omdat er nog steeds erg weinig aandacht wordt besteed aan het voorkomen van problemen. Bij het Centrum voor Ouderenonderzoek van de Vrije Universiteit is het mogelijk een opleiding tot trainer voor deze cursus te volgen.

Wat jong kan leren van oud
Ouwehand merkt wel op dat ouderen het actieve gedrag van jongeren niet helemaal moeten kopiëren. ‘Met het klimmen van de jaren verandert de beleving van tijd van ouderen. Ze ervaren dat hen minder tijd rest, en zijn daardoor meer geneigd de dag te plukken en investeren meer energie in sociale contacten. Jongeren investeren meer in de toekomst en meer in kennis en vaardigheden.’ Ouderen moeten niet later willen leven, maar vandaag. Christina Bode: ‘Dat betekent niet dat je geen plannen meer moet maken. Ik denk dat je meer van de dag kunt genieten als je vandaag met morgen verbindt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden