Analyse

Van Omtzigt tot Koekkoek: dit zijn de 20 ware volksvertegenwoordigers

Van de 150 parlementariërs die woensdag in de Tweede Kamer worden beëdigd, komt maar een beperkt aantal op eigen kracht de Kamer binnen. Dankzij voorkeurstemmen. Wie zijn deze electorale krachtpatsers? En waaraan danken zij hun populariteit?

Lege stoelen in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh
Lege stoelen in de plenaire zaal van de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh

Het is een veelgemaakt verwijt door fractievoorzitters als Tweede Kamerleden afsplitsen en hun zetel behouden: ze hebben helemaal geen recht op die plek. Van de 150 parlementariërs die woensdag in de Tweede Kamer worden beëdigd, is het van het leeuwendeel de vraag of je ze wel met recht volksvertegenwoordiger kan noemen: zij kregen bij lange na niet genoeg stemmen voor een zetel en komen de Kamer in op de bagagedrager van de lijsttrekker.

Maar er zijn uitzonderingen. Kamerleden die op eigen houtje meer dan 17.372 stemmen wisten te behalen. Zij passeerden daarmee de voorkeursdrempel, een kwart van het aantal stemmen dat nodig is voor één zetel.

Wie zijn dat? Voor deze selectie tellen lijsttrekkers niet mee. Ook de hoogstgeplaatste vrouwen op de lijst die niet de lijsttrekker zijn, zijn niet meegerekend. Zij vangen eigenlijk iedere verkiezingen veel stemmen van kiezers die liever op een vrouw dan op een man stemmen.

Rest een lijst van twintig ware volksvertegenwoordigers. Overkoepelende boodschap van de kiezers: zij die een voorkeur hebben, willen meer vrouwen in de Kamer.

1. Pieter Omtzigt (CDA), 47 jaar, 2de op kandidatenlijst, 342.472 stemmen


2. Mona Keijzer (CDA), 52 jaar, 7de op kandidatenlijst, 18.031 stemmen

Mona Keijzer Beeld ANP
Mona KeijzerBeeld ANP

De man met de meeste stemmen van Nederland, op zes lijsttrekkers na. Met dik 340 duizend stemmen zou Groep Omtzigt goed zijn geweest voor 5 zetels. Door oververmoeidheid voerde Pieter Omtzigt niet eens een heel actieve campagne, maar toch is hij hét stemmenkanon van 2021. Hij haalde meer stemmen dan lijsttrekkers als Jesse Klaver (GroenLinks), Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) of Gert-Jan Segers (ChristenUnie).

Het zou te makkelijk zijn om te stellen dat nummer 2 Omtzigt profiteerde van een spaak gelopen campagne van lijsttrekker Hoekstra. Omtzigt kwam in 2012 ook al de Tweede Kamer in met een voorkeurscampagne in zijn regio Twente, nadat hij door zijn partij op een onverkiesbare plek was gezet. In 2017 haalde hij bijna honderdduizend stemmen binnen voor het CDA, sindsdien absorbeerde Omtzigt nog meer populariteit met zijn inzet in het blootleggen van de toeslagenaffaire en andere dossiers. Het roept de vraag op hoe groot Omtzigts mandaat nu was geweest als hij op volle sterkte campagne had kunnen voeren. Maar ook hoe groot de nederlaag van het CDA zonder Omtzigt was geweest.

Het succes van Omtzigt is wellicht ook het falen van voorkeurscampagnes van CDA’ers als Martijn van Helvert en Chris van Dam. Zij kregen, zoals de meeste CDA’ers, minder stemmen dan de voorkeursdrempel. Naast Hoekstra, Omtzigt en Kuik (de hoogst geplaatste vrouw) wist alleen Mona Keijzer daar nipt bovenuit te komen. De staatssecretaris mag de lijsttrekkersverkiezingen vorig jaar zomer dan kansloos hebben verloren, in den lande is zij nog voldoende populair.

3. Van Haga (FvD), 54 jaar, 2de op kandidatenlijst, 241.193 stemmen

Wybren van Haga Beeld ANP
Wybren van HagaBeeld ANP

Het is dat wat VVD’ers op de lijst voor hem in 2017 in het kabinet kwamen, anders was Van Haga nooit in de Kamer gekomen. Na uit de VVD-fractie te zijn geknikkerd, herrees de pandjesbaas in de coronacrisis als sceptische criticus van het coronabeleid, die als nummer-2 bij FvD bijna evenveel zetels trok als leider Thierry Baudet.

4. Renske Leijten (SP), 42 jaar, 2de op kandidatenlijst, 143.924 stemmen

Renske Leijten Beeld ANP
Renske LeijtenBeeld ANP

‘De kiezer had de toeslagenaffaire niet meer in het achterhoofd in het stemhokje’, legde SP-campagneleider Maarten Hijink het tegenvallende resultaat van de partij uit op het campagne-ontbijt na verkiezingsavond. Maar Leijten, die namens de SP samen met Omtzigt de toeslagenaffaire blootlegde, lijkt wel degelijk beloond voor haar Kamerwerk. Het heeft de SP misschien niet meer stemmen opgeleverd, het maakt haar, als nummer-2 op de lijst, wél met astronomische afstand de populairste SP’er na lijsttrekker Marijnissen. Haar kiezers zullen vol verwachting afwachten in welk dossier ze zich de komende vier jaar weer zal vastbijten.

5. Tunahan Kuzu (Denk), 39 jaar, 2de op kandidatenlijst, 70.374 stemmen

Tunahan Kuzu Beeld ANP
Tunahan KuzuBeeld ANP

‘Mensen werden niet aangesproken door de baard van Öztürk, maar door het verhaal van Kuzu.’ Zo wees Tunahan Kuzu midden in de Denk-ruzie april vorig jaar zijn partijgenoot op het feit dat hij zijn plek in de Kamer enkel te danken had aan de 129 duizend stemmen die Kuzu in 2017 binnenhaalde. Lijsttrekker af is hij minder populair, maar onder met name Turkse Nederlanders blijft hij geliefd.

6. Khadija Arib (PvdA), 60 jaar, 2de op kandidatenlijst, 52.493 stemmen

7. Henk Nijboer (PvdA), 37 jaar, 3de op kandidatenlijst, 23. 512 stemmen


8. Attje Kuiken (PvdA), 43 jaar, 4de op kandidatenlijst, 19.543 stemmen

Attje Kuiken Beeld Arie Kievit
Attje KuikenBeeld Arie Kievit

Nu de partij twee verkiezingen op rij 9 zegels behaalde, kan het predicaat ‘grote bestuurspartij’ langzamerhand wel van de PvdA af. Een pijnlijke conclusie voor de sociaal-democraten, maar ‘ieder nadeel heb z’n voordeel’. De PvdA-fractie wordt niet langer opgevuld met anonieme backbenchers, maar bestaat grotendeels uit gewaardeerde en zichtbare Kamerleden. Khadija Arib wil graag verder als Kamervoorzitter – de steun van haar kiezers heeft ze in ieder geval. Henk Nijboer was de afgelopen jaren een zichtbare woordvoerder wonen. De Groninger voerde afgelopen weken actief campagne in het Noorden en oogstte electoraal ook vooral in dat deel van het land. Attje Kuiken zette zich de afgelopen jaren onder meer in voor slachtoffers van seksueel geweld en haalde in haar thuisstad Breda en omstreken veel stemmen.

9. Martin Bosma (PVV), 56 jaar, 7de op kandidatenlijst, 22.781 stemmen

Martin Bosma Beeld ANP
Martin BosmaBeeld ANP

Partij-ideoloog, schrijver van omstreden boeken, gewaardeerd ondervoorzitter van de Tweede Kamer en sinds 2006 hondstrouw metgezel van Geert Wilders. Uitgesproken criticus van de publieke omroep, D66 en ‘de linkse elite’. Na Wilders en Fleur Agema is Bosma de enige PVV’er die nog een beetje stemmen oplevert.

10. Rob Jetten (D66), 34 jaar, 2de op kandidatenlijst, 45.771 stemmen

11. Vera Bergkamp (D66), 49 jaar, 3de op kandidatenlijst, 29.613 stemmen


12. Kiki Hagen (D66), 33 jaar, 21de op kandidatenlijst, 24.485 stemmen

Kiki Hagen Beeld Jeroen Mooijman
Kiki HagenBeeld Jeroen Mooijman

‘One down, one to go!’, zo grapte Jetten tijdens de Grote Politieke Eindejaarsshow 2019 over de langdurige ziekte van Kajsa Ollongren. De ondertoon was serieus: hij wilde in 2020 de strijd aangaan met Sigrid Kaag. Maar die strijd gaf hij al snel op, om lid te worden van #teamkaag. Daarvoor werd Jetten, die in 2018 nog weifelend begon aan zijn fractievoorzitterschap, beloond met bijna een tienvoud van het aantal stemmen dat hij in 2017 kreeg.

Vera Bergkamp blijkt opnieuw goed voor veel stemmen. De oud-voorzitter van homo-organisatie COC zet zich in de Kamer al jaren succesvol in voor homorechten en regulering van hennepteelt, belangrijke onderwerpen voor D66. De voorkeursstemmen voor Kiki Hagen, wethouder in de gemeente De Ronde Venen en oud-basisschooldocent, lijkt vooral het resultaat van strategisch stemmen. Gezien haar drempelplek trachtten progressieve kiezers haar met voorkeurstemmen de Kamer in te krijgen, maar onderschatten daarbij, net als de peilingen, het aantal zetels dat de partij uiteindelijk behaalde.

13. Dilan Yesilgöz-Zegerius (VVD), 43 jaar, 5de op kandidatenlijst, 45.630 stemmen


14. Sophie Hermans (VVD), 39 jaar, 3de op kandidatenlijst, 24.115 stemmen


15. Bente Becker (VVD), 35 jaar, 4de op kandidatenlijst, 19.873 stemmen

Bente Becker Beeld Freek vd Bergh
Bente BeckerBeeld Freek vd Bergh

Vier jaar geleden kreeg Mark Rutte van onder meer VVD-vrouw Edith Schippers het verwijt dat hij zich in het kabinet te weinig omringde met VVD-vrouwen. Prompt pronkten op de VVD-lijst dit jaar na zijn naam vier vrouwen. De VVD-stemmer waardeerde dit, allen (inclusief nummer 2 Van Ark) gingen over de voorkeursdrempel heen.

Campagneleider Sophie Hermans is een vertrouweling van Rutte. De dochter van VVD-prominent Loek Hermans was jarenlang de persoonlijk assistent van de premier, een taak die haar zus Caroline inmiddels heeft overgenomen. Bente Becker liet de afgelopen kabinetsperiode op de thema’s migratie en integratie een ouderwets rechts VVD-geluid horen.

Opmerkelijk is dat Dilan Yesilgöz-Zegerius als nummer 5 meer stemmen binnenhaalde dan de nummer 3 en 4 bij elkaar. Als veiligheidswoordvoerder toonde Yesilgöz-Zegerius zich de afgelopen jaren een ware hardliner, die zich inzette tegen onder meer antisemitisme en straatintimidatie en voor het bewapenen van handhavers. Ze was een van de weinige VVD-Kamerleden die zich tegen de kabinets- of fractielijn uit durfden te spreken. Zo pleitte ze ervoor opgepakte Nederlandse IS-strijders in Syrië te houden, maar sprak ze zich ook uit voor een verbod op zware vuurpijlen. Dat heeft de VVD-kiezer duidelijk aangesproken. Wordt dat nog relevant bij het aanwijzen van een nieuwe fractievoorzitter?

16. Lisa Westerveld (GroenLinks), 39 jaar, 10de op kandidatenlijst, 33.172 stemmen


17. Kauthar Bouchallikht (GroenLinks), 27 jaar, 9de op kandidatenlijst, 27.038 stemmen

Kauthar Bouchallikht Beeld ANP
Kauthar BouchallikhtBeeld ANP


18. Laura Bromet (GroenLinks), 51 jaar, 4de op kandidatenlijst, 23.666 stemmen


19. Senna Maatoug, 32 jaar, 5de op kandidatenlijst, 19.392 stemmen

Senna Maatoug Beeld Elisabeth Lanz
Senna MaatougBeeld Elisabeth Lanz

De campagne ‘Stem op een Vrouw’, om meer vrouwelijke kandidaten met voorkeurstemmen de Tweede Kamer in te krijgen, was ook dit jaar succesvol. Maar dat dit vooral aanslaat bij progressieve kiezers, is goed te zien bij GroenLinks. Daar zijn niet alleen twee vrouwen (Westerveld en Bouchallikht) met voorkeurstemmen verkozen, álle vrouwen in de achtkoppige fractie (ook nummer-2 Ellemeet) komen voorbij de voorkeursdrempel. En ook de vrouwelijke kandidaten Bennett en Vissenberg wisten bijna genoeg voorkeurstemmen te behalen, wat zou betekenen dat de heren Van der Lee en Snels, met aanzienlijk minder stemmen, de fractie niet hadden gehaald. Als het aan de GroenLinks-stemmers had gelegen, was het dus ‘Jesse en de 7 vrouwen’ geworden.

‘Normaal zie je dat mensen op de nummer-2 stemmen, als dat een vrouw is, maar bij ons is dat als een soort hagelslag over de kandidaten verspreid’, zegt Laura Bromet. ‘Bij de partijen die dik in de mannen zitten, heeft het electoraat niet voor vrouwen gekozen. Terwijl bij ons sommige voorkeurstemmen weer ten koste van andere vrouwen gaan’, zo verwijst Bromet naar het vertrek van GL-Kamerlid Suzanne Kröger.

Zelf leverde Bromet een puike prestatie. In drie jaar Kamerlidmaatschap op het dossier landbouw doorstond ze veel kritiek van boeren, beloond met dik 20 duizend stemmen. ‘In berichtjes van stemmers lees ik dat ze waarderen dat ik opkom voor de natuur en een omslag in de landbouw’, zo probeert ze haar eigen succes te verklaren. ‘Maar ik heb ook veel felicitaties van boeren ontvangen.’

Voor Westerveld is het de tweede keer dat ze door middel van voorkeurstemmen de Tweede Kamer in komt. In 2017 waren dat er 17.828, nét genoeg. Als oud-voorzitter van studentenvakbond LSVb groeide Westerveld uit tot een bevlogen Kamerlid op thema’s als onderwijs en jeugdzorg, wat haar nu het dubbele aantal stemmen opleverde.

Jesse Klaver moest zich meermaals verantwoorden voor Kauthar Bouchallikhts activiteiten bij moslimorganisatie FEMYSO. Even leek het voor niks, omdat Bouchallikht toch buiten de boot van de Kamerfractie viel, maar na veel voorkeurstemmen uit onder meer thuisstad Amsterdam wordt zij nu toch de eerste parlementariër met een hoofddoek. Beleidseconoom en nieuwkomer Maatoug maakt de GroenLinks-fractie compleet.

Zo kan GroenLinks trots zijn op een fractie met groot mandaat van haar kiezers. Tegelijkertijd kun je ook concluderen dat GroenLinks-stemmers eerder ‘ondanks’ dan ‘dankzij’ Klaver op de partij hebben gestemd. Klaver haalde minder stemmen dan collega-lijsttrekkers als Kaag, Ploumen, Segers, Baudet, Marijnissen en Ouwehand. ‘De Jessias’ kreeg in 2017 nog dik 650 duizend stemmen, dit jaar waren dit er ‘slechts’ 227.982.

Marieke Koekkoek Beeld Volt
Marieke KoekkoekBeeld Volt

20. Marieke Koekkoek (Volt), 32 jaar, 4de op kandidatenlijst, 37.093 stemmen

‘Oh wat is hier gebeurd?’, dacht Marieke Koekkoek toen ze zag dat ze dik 37 duizend stemmen had gehaald, nog meer dan de twee andere Kamerleden die door voorkeurstemmen hun plek veroverden. Belangrijkste factor lijkt de tactische stem geweest van progressieve Volt-kiezers die graag een extra vrouw in de Kamer wilden. ‘Ik heb tijdens de campagne hierover steeds contact over gehad met nummer-3, Ernst Boutkan’, zegt Koekkoek. ‘We hebben er niet specifiek op ingezet, maar we wisten dat het kon gebeuren.’ Ook was Koekkoek de enige Volt-kandidaat in haar thuisstad Utrecht, waar Volt populair is. Tijdens de campagne sprak ze vanuit haar achtergrond als jurist, gespecialiseerd op internationaal handelsrecht, veel over een humaan vluchtelingenbeleid en effectievere arbeidsmigratie, belangrijke thema’s voor Volt.

Koekkoek was passief lid van D66 maar sloot zich in 2017 aan bij Volt Europa omdat ze naar eigen zeggen ‘meer controle wilde over waar het heen zou gaan met Europa’. Ze schreef mee aan het Europese programma van Volt en maakte vervolgens ook de Nederlandse vertaalslag. Nu wordt Koekkoek dus Kamerlid. ‘Ik begin er langzaam aan te wennen. Vorige week liep ik nog door het Kamergebouw en dacht: ‘Straks gaan ze me bedanken voor de meeloopdag en moet ik weer naar huis’, haha.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden