Van oer-Tom Poes tot literaire held

Het deftige Teylers Museum in Haarlem heeft zijn deuren geopend voor een Heer van Stand: Ollie B. Bommel - en natuurlijk zijn metgezel Tom Poes....

Het weekblad Ons Vrije Nederland verspreidde vlak na de Tweede Wereldoorlog een affiche waarop Tom Poes en Heer Olivier B. Bommel vol trots naast een geopende graftombe staan. De terzijde geschoven steen en een laddertje maken duidelijk dat het hier om een bijna bijbelse herrijzenis gaat. Tom Poes heeft zojuist een extra 't' toegevoegd aan het grafschrift, zodat het nu in de verleden tijd luidt: 'Hier rustten Tom Poes en Ollie B. Bommel.'

In 1944 was het Tom Poes-verhaal De Chinese Waaier, dat in De Telegraaf verscheen, abrupt afgebroken. De krant werd steeds Deutschfreundlicher en het werd voor de maker van de strip, Marten Toonder (Rotterdam 1912), te link om door te gaan. Toonder meldde zich ziek. De kans dat men de Toonder Studio's, die als dekmantel dienden voor de ondergrondse drukkerij DAVID (De Algemene Vrij Illegale Drukkerij), zou gaan doorlichten, werd te groot. Bovendien vreesde Toonder dat hem na de oorlog een publikatieverbod zou worden opgelegd als hij nog langer voor de gelijkgeschakelde krant zou blijven werken.

Toonder liet Tom Poes en Ollie in dat laatste verhaal achter in een kelder, die onder water werd gezet door de schurken Bul Super en Hiep Hieper. Na de oorlog werd het verhaal afgemaakt. Het tweetal bleek de beproeving koelbloedig te hebben doorstaan: zij waren 'ondergedoken'.

Het affiche van de 'herrijzenis' en de strips uit De Telegraaf zijn te zien op de tentoonstelling Heer Bommel en Tom Poes in het Haarlemse Teylers Museum. De expositie, die zaterdag wordt geopend door Seth Gaaikema en Eiso Toonder, zoon van de schrijver/tekenaar, maakt deel uit van het programma van de Haarlemse Stripdagen (1 en 2 juni).

De combinatie tussen het deftige museum en strips ligt niet voor de hand. Maar het museum heeft met tentoonstellingen over Bruintje Beer en de underground-tekenaar Robert Crumb bewezen oog te hebben voor toegankelijk grafisch werk, dat toch als kunst kan worden beschouwd. En voor een Heer van Stand opent het museum natuurlijk te allen tijde zijn poorten.

Samenstelster van Heer Bommel en Tom Poes is Marijke Besselink. Zij is in vijf maanden veranderd van een oppervlakkige Toonder-consument tot een ware Bommel-kenner. Haar onbevangen blik heeft het eindresultaat positief beïnvloed: 'Het verbaasde menig verzamelaar dat ik bepaalde spulletjes die werden aangedragen met droge ogen kon bekijken.'

Ofschoon de liefhebbers van Tom Poes-merchandising en goedbedoeld knutselwerk wel enigszins aan hun trekken komen met onder meer een paar ansichtkaarten en een gipsen, handbeschilderde Tom Poes uit 1943, gaat de aandacht vooral uit naar het teken- en schilderwerk van Marten Toonder.

Likkebaardend kan men een nog nimmer vertoond Bommel-schilderij aanschouwen. Toonder maakte het in 1993 voor een vriend die onbekend wil blijven omdat hij geen behoefte heeft aan een kooplustige horde verzamelaars. Het kleurige schilderij toont een opmerkelijk opgewekte, schalkse Bommel, die even zijn zorgelijke 'waar moet het met de wereld naar toe'-gelaatsuitdrukking van de latere jaren is vergeten, en de rook uit zijn pijp vrolijk rond zijn gezicht laat kringelen. Het schilderij zal na 28 juli waarschijnlijk nooit meer in het openbaar te zien zijn.

Het rood en geel van de lijsten en de achtergronddoeken domineren de expositiezaal - de kleuren van het geruite Bommeljasje. De expositie bestaat grofweg uit drie delen, die weelderig zijn geïllustreerd, met vrijwel louter origineel materiaal uit het archief van Toonder en de tekenaars van de Studio's: het jeugdwerk van Toonder, het Tom Poes-Bommel oeuvre, de Studio's.

In de jaren voor de oorlog loopt Marten Toonder zich warm voor het latere grote werk. Zijn vader, een zeeman, heeft Amerikaanse kranten meegenomen met comics en daarmee is de toekomst van Toonder bezegeld. Voor het bedrijf Rotogravure bewerkt hij Amerikaanse strips en ontwerpt hij, soms in samenwerking met zijn vrouw Phiny Dick of met zijn broer Jan Gerhard, nieuwe strips als Thijs IJs.

Er is plek ingeruimd voor Bram Ibrahim, uit 1932, een stripfiguur die Toonder (onder pseudoniem Ben Ali) uit de stripverhalen van zijn vader heeft overgenomen. Te zien is ook de 'oer-Tom Poes' uit 1938, die nog sterk doet denken aan de poes Miezelientje, een creatie van Phiny Dick.

De kinderstrip Tom Poes verschijnt vanaf 1941 in De Telegraaf en de poes wordt in korte tijd razend populair. Vijftig jaar later is het echter niet verwonderlijk dat in de titel van de tentoonstelling Heer Bommel als eerste wordt genoemd. Het hart van het overzicht in Teylers wordt gevormd door de loopbaan van het tweetal, waarbij Bommel zijn kleine vriend steeds meer naar de zijkant zal duwen - ook al zal hij nooit zonder de nuchterheid van Tom Poes kunnen. Door Bommel wordt ook de toon van de verhalen volwassener. In 1954 benoemt de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde Toonder tot lid. Bommel is literatuur geworden.

In een decor dat bestaat uit opgeblazen scènes uit diverse verhalen, zijn originele stroken en proefschetsen opgehangen, van de beginjaren tot aan het huwelijk van Bommel met juffrouw Doddel, waarmee Toonder in 1986 de cyclus beëindigde.

In een aparte afdeling hangt het werk van de vele tekenaars die hun loopbaan zijn begonnen in de Toonder Studio's, zoals Hans Kresse (Eric de Noorman), Piet Wijn (Aram van de Eilanden) en Wim Lensen (Professor Eureka). Op een paar panelen wordt aangetoond dat, anders dan in de Amerikaanse studio-praktijk, de 'hulptroepen' vaak de opzetjes maakten, terwijl de meester zelve in Ierland - waar hij in 1965 ging wonen - het werk afrondde.

Wie de enige Bommel-tekenfilm in de bioscoop of de vele herhalingen op tv heeft gemist, kan kijken naar Als je begrijpt wat ik bedoel (1983). Een aantal werktekeningen laat zien hoe de film tot stand is gekomen. Toonder zelf, die al in oorlogstijd aan een - nimmer voltooide - tekenfilm werkte, was over het eindresultaat niet bijster tevreden. Door allerlei montage-ingrepen en gemanipuleer met geluidseffecten, waar de geestelijk vader geen invloed op uit kon oefenen, is het kenmerkende Tom Poes- en Bommel-gevoel vrijwel geheel uit de film verdwenen. In een echt Bommelverhaal versmelten de hoofdrolspelers met de mysterieuze natuur, en wordt de innemende anarchie van de enigszins hoogmoedige Bommel en de aardse Tom Poes benadrukt. Dat is in de film niet gelukt.

Ofschoon Toonder natuurlijk in de eerste plaats strip-maker is, heeft hij zijn hele leven ook vrij werk gemaakt en zelfs politieke cartoons. Op een tekening uit 1932 zien we de Duitse president Hindenburg, die met zichtbare tegenzin Hitler, met hakenkruis-kroontje, op zijn hand draagt. Een jaar voor de Machtsübernahme ziet de bejaarde Eerste Wereldoorlog-generaal, die een hartgrondige hekel had aan de omhooggevallen korporaal uit Oostenrijk, de bui al hangen. Toonder ook.

Van het vrije werk zijn vooral Toonders magische stukken in potlood en krijt van vlak na de oorlog opmerkelijk. Zo is een onbestemd wezen te zien met een gloeilamp op het hoofd, twee armpjes die op dezelfde plek uit het lijf ontspringen, en een mond ter hoogte van de buik. De tekening hoort bij het gedicht Barlemanje (1949), waarin Toonder zijn meesterschap in neologismen en taalklank bewijst, en waarin hij al een voorschot lijkt te nemen op de ontmoetingen met vreemde wezens in de mistige bossen in Ierland. De ongrijpbare natuur die de Bommel-sfeer tekent:

't Was grol en gloei

En slomig-broei

In lure, slore stirren

Het was sar stomig in mijn krol

Daar stonk een kwalm van schit en brol

Er sloomden glome knirren.

Heer Bommel en Tom Poes. Teylers Museum Haarlem, tot en met 28 juli. Geopend di-za 10-17 uur, zon- en feestdagen 12-17 uur. Een speciale Toonder-aflevering van Stripschrift dient als catalogus.

Op 1 juni vindt in het Concertgebouw Haarlem een symposium plaats over 'het schemergebied tussen wetenschap en onwetenschap' in de verhalen van Marten Toonder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden