ANALYSE

Van manager Rutte wordt nu iets meer gevraagd

Binnen en buiten de Tweede Kamer groeit de druk op premier Rutte om zichtbaarder voorop te gaan in de asielcrisis. Dan moet hij zich wel over zijn eigen aarzelingen heen zetten.

Premier Rutte woensdag in Atlanta tijdens het bezoek van de Nederlands-Vlaamse handelsdelegatie aan de VS. Beeld BELGA
Premier Rutte woensdag in Atlanta tijdens het bezoek van de Nederlands-Vlaamse handelsdelegatie aan de VS.Beeld BELGA

'Ik houd me van uur tot uur op de hoogte', zei premier Rutte in Atlanta toen hem gevraagd of dat wel kon: op handelsmissie gaan terwijl half Nederland vindt dat het haast bezwijkt onder de vluchtelingen. Wel het dossier kennen, geen stelling nemen - is dat antwoord symptomatisch voor zijn houding?

Niet eerder werd Mark Rutte zo nadrukkelijk gevraagd het land bij de hand te nemen. Van Oranje tot Purmerend, van Roemer tot Wilders, van Radio 1 tot Limburg L1ve- overal klinkt de roep om leiderschap. Kijk naar François Hollande, kijk naar Angela Merkel vooral. Die steken hun nek uit, maken het vluchtelingenvraagstuk bespreekbaar, bezoeken asielzoekers en demonstranten. En waar is Rutte? Bij Coca-Cola in Amerika, om Heineken aan te prijzen.

Mark Rutte betitelt het premierschap graag als een baantje, ziet zijn werk als het managen van de BV Nederland. De afgelopen jaren ging hem dat goed af. De coalitie van VVD en PvdA stortte zich enthousiast op een reeks klussen die vooral te maken leken te hebben met efficiency, besparingen, saneringen. Denk aan gezondheidszorg, arbeid, wonen, milieu, onderwijs. Langjarig onderhoud werd gedaan, vastgelopen dossiers losgetrokken, er werd gepolderd en gehandeld. De regering oogstte waardering, zelfs bij de oppositie. Premier Rutte, een man met een voorgeschiedenis als manager bij Unilever, kwam ten volle tot zijn recht.

Intussen waren er ook andere dossiers; niet per se weerbarstiger, wel minder doorzichtig. Omdat ze niet waren op te hangen aan een winst- en verliesrekening, omdat ze een beroep deden op ethiek en visie - invalshoeken die Rutte graag bij het dagelijkse politieke bedrijf uit de buurt houdt. Zoals de Zwarte Piet-discussie, waar de premier zich pas - een klein beetje - in mengde toen het echt niet anders kon. Zoals de verbale ontsporingen van PVV-leider Wilders - Rutte zwijgt dan doorgaans, onder het mom dat tegenspraak alleen maar meer aandacht genereert. Zoals het getreuzel in het bedbadbrood-debat.

Premier Rutte bij Coca-Cola in Atlanta. Beeld EPA
Premier Rutte bij Coca-Cola in Atlanta.Beeld EPA

Onzekerheid

Van weer een andere orde zijn de kwesties waarin woord en daad haaks op elkaar lijken te staan. Volkert van der G. zou nooit vervroegd worden vrijgelaten, zei lijsttrekker Rutte in 2012; twee jaar later kwam hij op vrije voeten. Er zou geen cent meer naar Griekenland gaan, zei dezelfde lijsttrekker; twee maanden geleden werd een bijdrage aan een nieuw steunpakket afgesproken.

In plaats van leidend - de rol die bij een premier past - is hij volgend, verwijt de oppositie hem. Hij spartelt tegen, maar de werkelijkheid gaat met hem aan de haal. Dat zaait twijfel bij de burger, die zich afvraagt: hoe kan het dat Van der G. een loopje met de rechtsorde neemt terwijl de premier vindt dat hij moet blijven vastzitten? Waarom moet er 86 miljard euro vanuit de EU naar Griekenland, terwijl volgens de premier 'het vertrouwen niet is teruggekeerd'. Als het beleid onvoldoende met argumenten wordt geschraagd ontstaat onzekerheid.

In dat stramien past de houding die Rutte aanneemt in het vluchtelingendebat. Als hij zich al uitlaat over de stroom asielzoekers, dan is dat in grijstinten, vinden zijn criticasters. Geen ferme taal over dichte grenzen zoals de premier van Hongarije, geen warme woorden voor mensen die oorlogsgeweld ontvluchtten, zoals bondskanselier Merkel. Het liefst helemaal niks, maar als het dan toch moet iets halfslachtigs in coalitietaal. Het vergroot de legitimatie van het overheidshandelen niet.

Roep om moreel leiderschap

Het is een houding die goed past bij het werk van Klaas Dijkhoff, die als staatssecretaris een klus naar beste vermogen probeert te klaren, zonder ideologische ballast. De positie van de premier is een andere. Van hem verwacht een snelgroeiende groep in en buiten de Kamer dat hij het morele kompas is in verwarrende tijden. Door de vluchtelingenkwestie de juiste historische proporties te geven, te vertellen hoe Nederland naar die vluchtelingen moet kijken en zo een leidraad te bieden voor hoe het probleem wordt aangepakt, en wat als wenselijk en wat als redelijk mag worden beschouwd.

De stijl van de manager kan goed werken als het om zaken van winst en verlies gaat. De jongste kwesties vragen volgens zowel burgers als oppositiepartijen om een andere invulling van 'dat baantje'. Nog niet eerder tijdens zijn premierschap klonk zo luid de roep om moreel leiderschap. Een term die Mark Rutte weerzin zal inboezemen, maar waaraan niet te ontkomen valt. Al was het maar omdat de afgelopen dagen zichtbaar werd dat de vice-premier, Lodewijk Asscher, staat te popelen om die rol op zich te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden