Van magnetrons en wat blinden dromen: ZoZitDat

Vijftien prangende vragen selecteerden we uit de honderden die lezers opstuurden. Van overtollig spinrag tot het mysterie van de koude vrouwenvoeten....

Of we helemaal gek geworden waren. Vroeg een lezeres. Had ze eindelijk de vragen kunnen voorleggen die al haar hele leven op haar schouders drukten, had de Volkskrant niet díe afgedrukt, maar vijftien andere.

Hoe moest het nou met de vraag waarom sokken in de droger altijd in de dekbedhoezen kruipen, waarom schone lakens koud voelen, waarom kokend water vooral dampt als het vuur net uitgaat? En trouwens: waarom licht de zee 's zomers soms op?

En inderdaad, zelden hebben we zoveel prachtig materiaal opzij moeten leggen als van de prangende vragen die u ons deed toekomen na de eerste oproep voor het eindejaarsproject HoeZitDat? Zelfs ruim na de gestelde deadline bleven ze binnenkomen. Een stuk of 350 zijn het er nu.

Een eenvoudig rekensommetje is waarschijnlijk het beste antwoord op deze boze lezeres. Een krantenpagina is niet van elastiek: er gaan ongeveer driehonderd computerschermregels tekst op, regels van elk een woord of zeven. Meer niet.

Stel dat er per vraag drie lezers zijn die een serieus antwoord geven. Dat maakt minstens veertig schermregels per vraag. Maal 350 is 14 duizend schermregels tekst, oftewel ruim 45 pagina's in de krant. Ondoenlijk, zult u toch toegeven. En ú hoeft alleen nog maar te lezen.

Achteraf is het bovendien maar goed dat we niet alle ingezonden vragen hebben voorgelegd met het verzoek aan de lezers er antwoorden bij te leveren. De lezers van Wetenschap stellen namelijk aanmerkelijk veel liever onmogelijke vragen dan dat ze die van anderen proberen te beantwoorden.

Op de vijftien vragen die we om genoemde reden selecteerden, kregen we in totaal welgeteld een reactie of honderd. Waarvoor natuurlijk dank.

Maar hoewel sommige inzenders meteen maar de hele lijst onder de loep hadden genomen, hadden we toch eigenlijk wat meer verwacht. Een geheim plannetje, om van HoeZitDat een nieuwe rubriek in Wetenschap te maken, met uw honderden vragen als goudmijn, is dan ook van de baan.

Bijgaand vindt u, eenmalig dus, een selectie uit de lezersantwoorden op de eerder gekozen vragen. Niet per definitie allemaal juist, maar toch zeker in de buurt van de waarheid.

1. Hoe droomt iemand die blind geboren is? Als je nooit beelden hebt gezien, droom je dan alleen kleur, of zijn er wel vormen, beelden?

Henny Hatzmann, Haren.

Zienden dromen in beelden, als een soort verwerkingsproces, maar wat gebeurt er bij mensen die blind geboren zijn?

David Kalkman, Utrecht.

Ik ben blind geboren. In mijn dromen zie ik niks. Ik neem precies dezelfde dingen waar als overdag op straat. Dus kom ik een lange, boze meneer tegen die ik aan zijn stem herken en aan de hoogte waar het geluid vandaan komt.

Vincent, Zeist.

Je hersenen verwerken alles wat ze hebben meegemaakt en dat uit zich in ontladingen in het visuele gedeelte. In die chaos van lichtflitsjes zien we beelden. Blinden hebben vaak een perfect werkend visueel systeem, alleen is de verbinding met de ogen defect. Het verschil is vooral dat blinden de flitsjes minder aan iets zichtbaars koppelen.

Robert Bos, Waarden.

Bij de Vereniging voor de Studie van Dromen VSD krijgen we die vraag vaak. Er lijkt een scheiding te liggen tussen mensen die vóór hun zevende blind waren en die het later zijn geworden. De eersten zeggen vooral auditief te dromen: ze dromen geluiden, en ook tast, smaak en geur.

Tjitske Wijngaard, voorzitter VSD, Nieuwegein.

Pagina 5W: Vervolg ZoZitDat

Hoe roffelt een Duitser zonder een tafeltje?

Vervolg van pagina 1W

Ik heb kunnen zien tot ik bijna vijf was. Van die tijd heb ik nog wat herinneringen en wat beelden in mijn hoofd. Ik weet nog goed dat ik als kind, toen ik al blind was, soms kleuren droomde.

Nu zie ik nauwelijks nog kleuren in mijn dromen. Wel zijn er beelden, van een aantrekkelijke dame bijvoorbeeld. Het opvallende is dat ik zo'n beeld heb, zonder dat ik haar aanraak en zonder dat iemand me vertelt hoe ze eruit ziet.

Wim Pierik

2. Nadrukkelijk beweren dames in mijn omgeving dat ovenschotels uit een gasoven niet alleen lekkerder zijn dan dezelfde gerechten klaargemaakt in een magnetron, maar ook dat ze minder snel afkoelen. Beide beweringen lijken mij onzin, maar het tegendeel bewijzen kan ik niet.

Ad van de Horst, Doetinchem.

Het klopt. Een magnetron werkt met radiostraling die slechts de watermoleculen en het vet in trilling brengt. In een gasoven verwarmt de warmtestraling elk molecuul in het gerecht door geleiding. Dat duurt langer, maar is veel intensiever. Afkoelen gaat dus ook trager.

Robert Bos, Waarden.

Het zou niet moeten kunnen, maar het is waar. In pannenkoeken uit de magnetron is alleen het water heet. Ze koelen dus ook sneller af.

Tim van Heugten, Delft.

De schaal waarin zich het gerecht bevindt, wordt in een magnetron niet verwarmd door de microgolven. Als het hete gerecht de tijd heeft om de schaal ook op te warmen, zal het afkoelen niet anders gaan dan in een gasoven. Bij een gerecht dat ook maar kort in de gasoven gaat, is het effect omgekeerd: dan blijft de magnetronschotel langer warm.

Niko Roorda, Tilburg.

3. Een konijn graaft een hol in de duinen. De duinen zijn van zand. Zand laat heel gemakkelijk water door. Toch blijven konijnenholen droog, ook als het stevig regent. Hoe kan dat?

Ton Gordijn, Leiderdorp.

Dit werd rond 1970 nog gewoon op de middelbare school behandeld. Ze graven hun gangen met een soort zwanenhals-constructie, zodat een waterslot ontstaat.

Eric Hordijk

De aarde die ze opgegraven hebben, duwen ze naar buiten. Daardoor ontstaat een soort dammetje voor de deur.

Robert Bos, Waarden.

Er zullen wel dieren zijn die gangen graven die omhoog lopen, zodat het nest hoger ligt dan de in- en uitgangen.

Rupino Griffioen, Amsterdam.

De regen zakt de grond in voor het diep het hol binnendringt.

Tim van Heugten, Delft.

Door de adhesie tussen de bodemdeeltjes en water zal het water als een dun huidje tussen het zand door naar beneden zakken. In een holte drupt het water daarom niet uit het plafond. Alleen als het grondwater stijgt, loopt de boel onder.

Rob de Vos, Egchel.

4. Hoe kan het dat we in grote delen van het land onder de zeespiegel leven en het water in de rivieren toch naar de zee stroomt? Soms zie je het binnenlandse water boven het land uitsteken, maar lang niet altijd. Ik kan het in het buitenland niet uitleggen.

Mathilde Bos, Utrecht.

De Rijn stroomt twintig meter hoger ons land binnen dan het zeeniveau bij Hoek van Holland. Het water weet niet dat het onderweg tussen dijken loopt op land dat onder de zeespiegel ligt.

Roelof de Laat, Purmerend.

Een rivier stroomt zolang er een hoogteverschil bestaat tussen de waterstand van begin en eind. Het niveau van de rivier bovemstrooms doet er niet toe.

Ir. Marjolein Dohmen-Janssen,

Enschede.

Het wateroppervlak van de rivieren ligt overal gewoon boven zeeniveau.

Eric Hordijk

Voor waterstroming in een rivier is het voldoende dat het oppervlak afhelt richting zee. Zie de dagelijkse waterstanden.

Frans Kwaad, Purmerend.

Het land is lager komen te liggen door ontwatering en veenwinning. De rivieren liggen steeds hoger door de afzetting van sediment tussen de dijken.

Rob de Vos, Egchel.

Rivieren die in het laagland ontspringen, hebben een probleem. De Amstel, bijvoorbeeld, raakt zijn water kwijt via het Noordzeekanaal naar de zee. Als het flink regent, er vloed is, en er een westenwind staat, lukt het niet altijd het water naar de zee af te voeren bij IJmuiden.

Lucas Smulders, Hoogheemraadschap

Amstel, Gooi en Vecht.

5. Een spin laat zich zakken. Voor hij contact maakt met een verbindingspunt, dreigt er gevaar en schiet hij weer naar boven. Nou is mijn vraag: waar laat hij zijn draad?

P. vd Luit, Ballum.

Moeder Natuur heeft een hekel aan verspilling en die draad heeft de spin een heleboel energie gekost. Net als constructiedraden van een web die niet meer nodig zijn, eet de spin ook haar vliegdraad gewoon weer op. Dat levert veel energie op, waarmee ze weer een nieuwe draad kan maken of andere dingen doen. Met een goeie loep en veel geduld kun je het zelf zien.

Katja Sienknecht, Amsterdam.

Spinnen doen aan recycling. Een overgebleven draad wikkelt hij om een van zijn vier achterpoten en klimt met zijn andere zeven weer omhoog. Als hij wat rust heeft, eet hij de draad op en zal hij later van de eiwitten weer draad kunnen maken.

Robert Bos, Waarden.

6. Waarom draait een theebuiltje als je het uit het kopje haalt en laat uitdruppen als een razende tegen de klok in rond? Ik dacht, dat ligt aan de windingen van het touwtje. Mis. Een vooraf uitgedraaid zakje draait net zo goed boven een kopje kokend theewater, weet ik uit ervaring.

Vic Wendel, Roosendaal.

Het touwtje aan het theezakje bestaat, in mijn geval, uit drie ineengedraaide kleinere draden. Vermoedelijk nemen ze vocht op, waardoor ze uitzetten en de draaibeweging ontstaat.

Tim Peeters

Door het vocht is er minder wrijving tussen de drie strengen in de getwijnde draad. Een nat theezakje draait daarom altijd in de ontstrengelingsrichting. Met een goed vergrootglas is die zo vast te stellen.

Roelof de Laat, Purmerend.

Het zakje gaat er droog in en komt er nat en dus zwaarder weer uit. Het draadje wikkelt zich onder het hogere gewicht verder af.

H. Heit, Amsterdam.

7. De oudste talen als Sanskriet, Oud-Slavisch en Oud-Grieks hebben een geweldig strakke en ingewikkelde grammatica en syntaxis met talloze naamvallen, verbuigingen en tijdsaanduidingen met uiterst subtiele nuanceringen in zinsbouw en woordgebruik. In de loop der tijd zie je talen eroderen: Frans is uit het Latijn ontstaan en heeft onderweg alle naamvallen verloren. Verloopt de evolutie bij taal precies andersom?

E. Bosma, Nieuw-Vennep.

Bij een moedertaal maakt het niet veel uit, die leer je vanzelf.

Robert Bos, Waarden.

Hoe de oude Grieken al die grammatica onthielden, is helemaal geen vraag, omdat ze niet de taal gebruikten die wij op het gymnasium leren. Die was voor de literatuur. Modernere talen hebben nooit de behoefte gekend aan een literaire kunstvariant.

Werner Gelderblom, Nijmegen.

Dat is ook toevallig. Ik heb net mijn proefschrift af over complexiteit en simplificatie van talen. Het zal over een maand of vier, vijf verschijnen.

Wat betreft klanken zijn nieuwe talen niet eenvoudiger dan de oude. De vereenvoudigingen in de woordvorming hebben te maken met de turbulente geschiedenis van talen als Engels en Frans, met veel externe taalcontacten. Scherpe kantjes slijper er dan wel af. Opvallend is dat de grote lingua franca-achtige talen doorgaans wat simpeler zijn dan talen van kleine groepen.

Wouter Kusters, Utrecht.

Oude talen zijn niet complexer dan nieuwe. Als taalverandering een bepaald aspect van een taal vereenvoudigt, leidt dat in een ander gebied van de beregeling juist tot grotere complexiteit.

Bettelou Los, Amsterdam.

8. Hoe komt het dat het zo ongemeen bitter smaakt als je direct na het tandenpoetsen een glas sinaasappelsap drinkt?

Thalja Kors-Martinet, Wijchen.

Op de tong zitten de receptoren voor zoet en zout vooraan, zuur aan de zijkanten en bitter helemaal achterin. Zoet, zout en zuur worden bij het poetsen met mint-tandpasta het meest gestimuleerd, bitter minder. Daardoor worden vooral de bittere stoffen in sinaasappelsap waargenomen. Normaal domineert zuur die.

Tim Peeters

Neem een dropje twintig seconden in de mond, dan lijkt het minder zout te worden door gewenning. Onze zenuwen houden ons voor de gek, want een slok water smaakt daarna zurig, wat kennelijk het contrapunt is voor het zout. Een sterke en langdurige mintsmaak heeft als contra-punt bitter.

Ruud Klarenbeek, Amersfoort.

9. Toen ik klein was, las ik heel veel. Daar is me veel van bijgebleven. Van een paar dingen vraag ik me al 35 jaar af of zoiets écht kan (ik ben nu 48). In één boek ging het over een vader die zijn kind langzaam bij de haren optilde. Hoeveel haar heb je nodig om bijvoorbeeld veertig kilo op te tillen? Doet dat geen pijn? En zijn onze nekwervels daartegen bestand?

Gerd de Rycker, Antwerpen.

Het kan, ik heb het meegemaakt, maar ik raad het af. Ik was 22 en woog 65 kilo. Ik heb veel lang haar van een stevige kwaliteit. Staande op een stoel trok een vriend van me, me kort enkele centimeters van de grond. Het voelde alsof mijn hoofdhuid los zou scheuren. De volgende dag had ik een stevige koppijn.

Jarich Koning, Enschede.

In de jaren zestig greep bij een sit down-staking een motoragent in leer me in mijn toen nog ruime kuif en sleepte me weg. Ik had de tranen in mijn ogen, maar we haalden de pers. Daar ging het maar om.

Carl Eisma, Wassenaar.

Zie het circusverhaal in het Volkskrant Magazine van 14 december, waarin Andrea zich aan haar paardenstaart omhoog laat trekken.

Michiel Meeuse, Delft.

Jaren geleden zaten wij in de trein van Eindhoven naar Keulen op weg naar Zwitserland naast een circusartieste. We vroegen haar de oren van het hoofd. Ze hing aan haar haren boven in de nok, en deed kunstjes. Eigenlijk kon iedereen aan zijn haren opgetrokken worden, zei ze. Hoe meer je het deed, des te minder pijnlijk was het, omdat je huid wat losser van de schedel kwam. Voor de stevigheid is het prettig als de haren lang zijn zodat er een goed houvast kan worden gemaakt.

Cecile Beijk, Leende.

10. Is applaus, het in de handen klappen als teken van waardering of bevestiging, iets internationaals en intercultureels? Klappen eskimo's en Amazone-indianen? Is dat verwant aan het in de handen klappen van sommige apensoorten?

Ton Killian, Limbricht.

Hoe is applaudisseren na een lezing ontstaan? Ik voel me meestal nogal stom als ik met de rest van het publiek een hoop herrie maak na een intelligent verhaal.

Ingeborg Seeleman, Amsterdam.

Klappen heeft geen zin voor dove acteurs, omdat ze dat niet horen. Voor dove acteurs wordt daarom met de handen boven het hoofd gewapperd. Als applaus.

Orissa Oldenburger

In Duitsland wordt, bijvoorbeeld nadat iemand een lezing heeft gehouden, niet geklapt maar op de tafeltjes geroffeld. Toch klappen is gênant. Meeroffelen voelt ook vreemd. Wat Duitsers doen als ze geen tafeltje hebben, weet ik niet.

Louis Visscher, Papendrecht.

Ik werk als dj veel met een sampler, een apparaat waarmee je van een scheet nog een melodie kunt maken. Speel je een gesampled applaus een octaaf hoger (tweemaal zo snel dus) dan klinkt het als gillende varkens. Twee octaven is een grot vleermuizen. Drie octaven een veld krekels.

Driemaal zo langzaam levert een kudde koeien, viermaal een groep dino's en achtmaal zo traag brengt je bij Lord of the Rings. Applaus is dus universeel.

Marc van Bekkum

11. Waarom zijn uiteinden, bijvoorbeeld de handen en voeten, van vrouwen in het algemeen kouder dan die van mannen. Heeft dat te maken met de doorbloeding van de baarmoeder, waardoor er meer bloed naar de buik moet?

Simon Metselaar, Maarn.

Hormonen als de oestrogenen hebben invloed op de doorbloeding omdat ze de vaatwanddiameter regelen. Vrouwen hebben dunnere bloedvaten. Vooral zij hebben last van de Ziekte van Raynaud: winterhanden.

Na de overgang verdwijnen deze verschijnselen. Vaak slaat dan de balans door: dan zijn er klachten over opvliegers.

Mogelijk heeft het allemaal te maken met de evolutie. De oermannen in koude klimaten zochten in de sneeuw naar voedsel zonder koude handen en voeten. Bij thuiskomst wachtte onder het rendiervel iemand met koude voeten. Goed voor de voortplanting.

Paul Bouma, Naarden.

De drempels voor zweten en bloedvatverwijding in handen en voeten liggen gemiddeld hoger voor vrouwen dan mannen. Pas als een vrouw voldoende warm is van binnen, worden ook handen en voeten warm. Dat geeft een schone taak voor de partner met de warme uiteinden: richt je niet op handen en voeten, maar zorg dat de kerntemperatuur van de partner stijgt. Bijvoorbeeld met warme drank.

Hein Daanen, Soesterberg.

12. Waarom kun je jezelf niet zo kietelen dat je gaat lachen?

Bert van Horsen, Gorinchem.

Ik las erover in Waarom Hebben Mannen Tepels? van Stephen Juan. Als we onszelf proberen te kietelen, weten we vooraf dat we er op elk moment mee kunnen ophouden. We nemen dan een essentieel bestanddeel van het lachen bij kietelen weg: onze angst.

De kietelreactie is tegenstrijdig. Hoewel de eerste reactie op gekieteld worden in de regel prettig is, wordt die vaak gevolgd door benauwdheid.

Mensen zullen niet lachen als ze zich bewust worden van gevaar. Ze giechelen als ze een beetje schrik voelen, maar er geen echt gevaar dreigt.

Paul den Brave, Krommenie.

Als je jezelf kietelt, voel je dat zowel op de kietelplek als in je vingers. Omdat onze vingertoppen gevoeliger zijn dan de huid, kietelt het helemaal niet. Tot zover mijn hypothese. Empirisch onderzoek met een ganzenveer wijst uit dat je wel giechelt als je vingers niet meedoen.

Louis Visscher, Papendrecht.

13. Elke zomer sjouwt Frans met glazen flessen cola door het zand naar ons huisje op het strand. Frans houdt niet van platte cola en zweert dat het in een plastic fles veel eerder zijn koolzuurgas verliest dan in een glazen fles, als ze eenmaal open zijn geweest. Ik heb de indruk ook, maar waarom is dat dan zo?

Ellen de Wolf, Utrecht.

Ik heb die indruk ook, anders was er wel champagne in plastic flessen.

Rupino Griffioen, Amsterdam.

Het koolzuur in de cola kan reageren tot kooldioxide en water en weer terug, er is een evenwicht. Als een colafles wordt geopend, komt er opeens veel kooldioxide vrij. Kooldioxide hecht zich gemakkelijker aan plasticmoleculen dan aan glas. Daardoor is het vrije kooldioxide in een plastic fles sneller op.

Robert Bos, Waarden.

14. Wat gebeurt er met een wind die je niet laat? Soms zit er een dwars, maar is het niet het moment. De wind is dan te onderdrukken, maar waar gaat het gas dan heen?

Martijn van Rees, Rotterdam.

Een wind moet er altijd uit. Winden die niet worden gelaten, bestaan dus niet. Naar ik heb vernomen laat een volwassen mens er gemiddeld vijftien per dag.

Hanno Heit, Amsterdam.

Gas dat niet via de anus wordt uitgescheiden, wordt via de darmwand opgenomen in het bloed. Dat is niet zo goed, uit het oogpunt van de gezondheid is het beter de gebruikelijke route te hanteren.

E. Oudshoorn, Amstelveen.

Als je een wind binnenhoudt, wordt de peristaltische beweging in je darm omgekeerd, alles gaat van achteren naar voren in plaats van omgekeerd. De gasbel wordt wel steeds groter onderweg. Als hij later weer terug is bij de achteruitgang, zal de drang de tweede keer dus groter zijn.

Robert Bos, Waarden.

15. Word ik, als ik op weg naar mijn werk op de fiets word ingehaald door een vrachtauto, per saldo meegezogen, of juist tegengehouden? Of maakt het niks uit? Ik ben niet van plan te gaan stayeren achter vrachtauto's. Maar als zou blijken dat het helpt, zou ik toch wat minder geërgerd zijn dan nu, als ik weer eens rakelings word ingehaald.

Lex Wiersema, Berkel en Rodenrijs.

Een fietser naast een vrachtwagen heeft last van turbulentie, veroorzaakt door het front van de cabine. Een fietser achter de vrachtauto kan worden meegezogen als hij er vlak achter blijft, waar de luchtstromen van weerszijden samenkomen in de richting van de vrachtwagen. Daar fietsen is een bekende, maar levensgevaarlijke stunt.

Roelof de Laat, Purmerend.

Aan het eind van de jaren vijftig gingen wij met vier jongens uit de buurt naar de middelbare school in Breda. We woonden in Ginneken en stonden elke ochtend op de brug over de Mark op de plaats waar het verkeer uit Antwerpen de stad binnenkwam. Het wachten was op een grote vrachtwagen.

Het was voor ons dan de kunst een goede positie te vinden achter de wagen om met gebruikmaking van de zuiging met grote snelheid door de stad te fietsen. Degene die een paar meter achter de wagen reed of te ver naar de zijkant kwam, moest onherroepelijk afhaken. Gelukkig hebben zich nooit ongelukken voorgedaan.

J. Bakker, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden