Van Mabel tot Mozambique: de incidenten met de commissie stiekem

Het is niet de eerste keer dat er sprake is van politiek gerommel in en over de commissie stiekem, waarin de fractievoorzitters van de Tweede Kamer worden geïnformeerd over het reilen en zeilen van de inlichtingendiensten. De gevoeligheid over wat er wel en niet wordt besproken is groot. Vier voorbeelden.

CDA-leider Sybrand Buma gisteren na overleg met de fractievoorzitters. De commissie stiekem 'acht zich niet geïnformeerd' over de herkomst van de 1,8 miljoen metadata. Beeld anp

1. Wouter Bos blijft weg bij commissie
Sinds 1952 bestond de commissie stiekem uit de fractievoorzitters van de vier grootste partijen in de Tweede Kamer. Er gingen wel eens stemmen op de commissie uit te breiden, maar nooit was een meerderheid ervoor. Tot 2003, toen PvdA-leider Wouter Bos een steen in de vijver gooide.

De Kamer debatteerde in oktober 2003 met het kabinet over het onthouden van toestemming voor het huwelijk van prins Johan Friso en Mabel Wisse Smit. Los daarvan zou het kabinet de commissie stiekem bijpraten over de gevoeligste kanten, zoals het AIVD-onderzoek naar de antecedenten van Mabel. Bos weigerde de geheime informatie, omdat hij met open vizier het debat aan wilde gaan. Dit was tegen het zere been van de overige commissieleden Maxime Verhagen en VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen.

Aangezien de SP uit principe niet deelnam aan de commissie zou die dan nog slechts bestaan uit CDA en VVD. Vooral Verhagen (die ook de voorzitter van de commissie was) was boos. 'Bos hoort aanwezig te zijn. Ik ga ervan uit dat hij bij zinnen komt', zei hij op televisie. Bos hield vol, waarop Verhagen zelf niet lang daarna de discussie over de commissiesamenstelling aanzwengelde en voorstelde de commissie uit te breiden.

De credits kon Wouter Bos vergeten: D66-fractievoorzitter Boris Dittrich uitte na het besluit zijn vreugde over de uitbreiding met een sneer naar de PvdA. 'Er is geen enkele reden om fracties uit te sluiten. Met de vorige voorzitter van de commissie, Melkert, was er nooit over te praten. Altijd bang dat iets zou uitlekken.'

Wouter Bos en Maxime Verhagen tijdens het debat in de Tweede Kamer over de affaire rond prins Friso en Mabel. Beeld anp
 
Met Melkert was er nooit over te praten. Altijd bang dat iets zou uitlekken
Boris Dittrich

2. Wel of niet bij de commissie aansluiten?
De SP had sinds de verkiezingen in 2003 als vierde partij van het land ook het recht om deel te nemen aan de commissie stiekem, maar weigerde dit om principiële redenen. De partij vond dat te veel kwesties vertrouwelijk werden gemaakt, waardoor de controlefunctie van de Tweede Kamer werd uitgehold.

Na de klinkende verkiezingsuitslag in 2006 - De SP haalde 26 zetels - vroeg de toenmalige AIVD-directeur Van Hulst de SP de bezwaren tegen deelname in te slikken. Pas na lang twijfelen accepteerde de SP-leiding in 2009 het argument dat zo'n grote partij moeilijk bij het geheime overleg kan wegblijven. SP-Kamerlid Ronald van Raak zei eerder hierover: 'De afspraak is toen gemaakt dat het kabinet de commissie niet meer zou gebruiken als vergaarbak voor onwelgevallige feiten die het vanwege de democratische plicht toch moest melden aan het parlement.'

Het CDA bleek uiteindelijk toch wat moeite te hebben met de ongelimiteerde uitbreiding van de commissie. De partij uitte na de verkiezingen van 2006 haar zorgen over de Partij voor de Dieren (PvdD), die met twee zetels in de Kamer was gekomen. Daardoor zou de PvdD ook in de commissie stiekem mogen plaatsnemen. Het CDA vreesde dat via fractievoorzitter Marianne Thieme geheime informatie bij dierenactivisten bekend zou worden. De reactie van Thieme: 'Dit is pure stemmingmakerij. Maar dat had ik wel verwacht van mensen uit de bio-industrie.'

 
Dit is pure stemmingmakerij. Maar dat had ik wel verwacht van mensen uit de bio-industrie
Marianne Thieme

3. Irak
Ook door de oorlog in Irak (en de Nederlandse politieke steun daaraan) kwam de commissie stiekem onder de aandacht. Zo was er debat over de vraag welke informatie wel en niet in de commissie thuishoorde. De discussie laaide even op in 2009, toen GroenLinks-leider Femke Halsema ervoor pleitte de geheimhouding van Bos, Verhagen en Van Aartsen tijdelijk op te heffen voor hun verhoor door de commissie-Davids, die de Nederlandse steun aan de inval in Irak onderzocht. 'De drie oud-fractieleiders moeten vrijuit kunnen spreken met de commissie-Davids, die de Nederlandse steun aan de inval in Irak onderzoekt', aldus Halsema in de Volkskrant. 'De geheime informatie die Bos, Verhagen en Van Aartsen in 2003 kregen over steun aan de Irak-oorlog kan relevant zijn. Er zijn immers vermoedens dat Nederland samenwerkte met Amerikaanse veiligheidsdiensten.' Premier Balkenende schreef terug dat de commissie-Davids alle informatie had en dat de drie 'in een vertrouwelijk gesprek met de commissie Davids daarover van gedachten kunnen wisselen'.

Femke Halsema in de Kamer. Beeld anp

4. Mozambique-gate
In 2011 ontstond commotie nadat bronnen aan de Volkskrant hadden gemeld dat het kabinet de commissie een jaar eerder had bijgepraat over de financiering van de vakantievilla van prins Willem-Alexander en prinses Máxima in Mozambique. In een vergadering liet minister Ballin het woord 'belastingparadijs' vallen. De fractievoorzitters kregen de indruk dat het hele aankoopbedrag naar een belastingparadijs was gegaan. Later bleek dat het alleen om de makelaarsvergoeding ging. 'De commissie stiekem is niet bedoeld als dumpplaats voor onwelgevallige informatie', zei SP'er Van Raak.

In een Kamerbrief gaf premier Rutte de fout van zijn voorganger Balkenende toe. 'Omdat de CIVD daarmee in een ongemakkelijke positie wordt gebracht', schrijft Rutte, 'zal het verstrekken van dergelijke informatie aan de CIVD niet worden herhaald.'

Luchtopname van het bouwproject op het Mozambikaanse schiereiland Machangulo, waar prins Willem-Alexander en prinses Maxima een vakantievilla hadden. Beeld anp

5. Helikopteractie Libië
Rutte kreeg een tweede maal op een onprettige manier te maken met de commissie stiekem. Ditmaal was hij zelf de schuldige.

In februari 2011 strandde een evacuatiepoging met een helikopter van de Nederlandse marine in Libië. Drie bemanningsleden werden daarbij gevangen genomen. De situatie bracht Nederland in ernstige verlegenheid. Later bleek dat de de Militaire Inlichtingen-en Veiligheidsdienst (MIVD) niet was geraadpleegd. Minister Hillen van Defensie moest zijn excuses aanbieden in de Kamer.

Rutte zei begin maart 2011 dat de commissie stiekem was geïnformeerd over de (mislukte) reddingsactie. Dat klopte niet. Een misverstand, zo bleek later. Eind maart zei Rutte dat het nog wel eens zou kunnen gebeuren, omdat hij nou eenmaal heel veel tegelijk aan zijn hoofd heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.