Van luifelhandel tot effectenkerk

De Amsterdamse effectenbeurs viert deze week het honderdjarige bestaan van Beursplein 5. Het gebouw wordt geroemd als een 'kerk van het kapitalisme'. Effectenhandelaren hebben er niet altijd zo warmpjes bij gezeten.

Eigenlijk is Beursplein 5 in Amsterdam - het huidige onderkomen van wat nu Euronext heet - een kerk van het kapitalisme. Voor bouwmeester Jos Cuypers jr. was het ongeveer het enige wereldlijke gebouw dat hij ontwierp naast de vele kerken zoals de St. Bavo in Haarlem en de koepelkerken in Bussum en Beverwijk.


'Er zijn in het beursgebouw verscheidene ruimten te zien die zo uit de Haarlemse kathedraal lijken te zijn overgenomen. Het interieur met de vele kruisbogen wekt bij menig beursbezoeker de indruk in een kerkgebouw te zijn beland', is te lezen in het boek Beursplein 5, een kapitaal monument, dat vandaag zal worden gepresenteerd. Zoals hij de St. Bavo ontwierp om mensen aan te zetten tot het ware geloof, zo ontwierp hij het beursgebouw volgens het boek met een moralistische boodschap: een eerlijke en ordelijke handel. Op de pilaren werden daarom in de vorm van vrouwenfiguren de grote vier deugden uitgedrukt: rechtvaardigheid, sterkte, matigheid en voorzichtigheid.


Ondanks het feit dat hier tegenwoordig massaal tegen lijkt te worden gezondigd, zal de kerk van het kapitalisme de komende twee dagen het 100-jarig bestaan vieren. Morgen zal koningin Máxima de nieuwe interactieve Amsterdam Exchange Experience openen, waar bezoekers zelf de beurshandel kunnen ervaren: van het eerste aandeel van de VOC in 1602 tot de huidige elektronische flitshandel.


De beurshandel in Amsterdam begon ergens in de 15de eeuw, nog niet in een gebouw maar onder de luifels aan de Warmoesstraat. Later werd ook op de Nieuwe Brug en in de Oude Kerk gehandeld. De echte beurshandel in aandelen of 'actiën' begon echter pas in 1602 met de oprichting van de VOC.


In 1611 werd hiervoor een nieuw beursgebouw - de Koopmansbeurs - geopend, gebouwd door Hendrick de Keyser. Behalve actiën werden er ook goederen als zijde en tabak verhandeld. Het verval van Amsterdam als internationaal handelscentrum in de 18de eeuw betekende de ondergang voor de oude koopmansbeurs, die in 1836 werd gesloopt. Landschapsarchitect J.D. Zocher bouwde daarna een nieuwe beurs op de plek van de huidige Bijenkorf aan het Damrak in Amsterdam, die in 1845 werd geopend. Het plompe classicistisch ogende bouwwerk werd echter fel bekritiseerd vanwege zijn lelijkheid. Het tochtte er, de akoestiek was miserabel en de ruimte te klein. Voor de uitdijende effectenhoek was onvoldoende plaats. In 1880 werden er al 222 buitenlandse fondsen, zoals Amerikaanse spoorwegaandelen, verhandeld en 66 Nederlandse.


Het duurde tot 1898 tot de bouwmeester H.P. Berlage toestemming kreeg voor de bouw van een nieuw beursonderkomen waarin de effectenhandel zijn eigen vloer kreeg. Vlak na de opening in 1903 bleek het gebouw al te verzakken en klaagden effectenhandelaren opnieuw over ruimtegebrek. Er ontstond al meteen een plan voor een geheel eigen beursgebouw op de plek van het 17de-eeuwse Bible Hotel. Jos Cuypers - zoon van de bouwmeester die het Rijksmuseum en het Centraal Station bouwde - ontwierp een gebouw met een vloer die met 1.350 vierkante meter twee keer zo groot was als die van de Beurs van Berlage. Beursplein 5 ging in 1913 open in aanwezigheid van Berlage.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden