REPORTAGE

Van loodgieter tot museumeigenaar

Natuurlijk kent iedere Rus de geschiedenis van de Siberische strafkampen, zegt Ivan Panikarov. Maar hij is de enige in de regio die er een museum aan wijdt. 'Er zijn verdomme mensen die denken dat ik het allemaal goedpraat.'

Ivan Panikarov in zijn museum-aan-huis.Beeld Yuri Kozyrev

Ivan Panikarov (59) scharrelt rondt in zijn kleine appartement. Zijn werkkamer hangt vol helmen, schoppen, lampen, sloten, beitels, pikhouwelen en zeefjes. Primitieve, zelfgeknutselde instrumenten; alles wat er over is van de Sovjet-strafkampen in het verre oosten van Rusland. Zelfs de kleine gang is een museum, tot aan het plafond hangen de portretten van de kampbewakers en de getuigenissen van de slachtoffers.

Dronken bui

Panikarov, geschoold als loodgieter en elektrotechnicus, trok in 1981 naar Magadan. 'We waren jong, ik woonde in Rostov-aan-de-Don. Met wat drinkebroers lazen we dat er in het uitgestrekte Siberië geld te verdienen was. In een dronken bui schreven we een brief, we konden direct aan de slag. Ik ben de enige die gegaan is', vertelt hij. Panikarov vestigde zich in Jagodnoje, toen een levendige stad, nu een troosteloos en verlaten oord waar in de winter de temperatuur tot -50, soms -60 graden onder het vriespunt komt.

Panikarov begon voor een lokale krant te schrijven en kreeg het direct aan de stok met de autoriteiten. 'Dat is onveranderd gebleven. Nog altijd werken de autoriteiten me tegen. Een aantal jaar geleden had ik 200 vierkante meter tot mijn beschikking, maar daar hebben ze me uitgezet.'

Hij is de enige in de regio die zich verdiept in het duistere verleden van de Sovjet-concentratiekampen. In de hoofdstad Magadan is een regionaal museum waar juist de Goelag-tentoonstelling wegens lekkage is gesloten. In de stad Oest-Nera, vanaf Jagodnoje vijfhonderd kilometer landinwaarts, is het plaatselijke museum al een jaar dicht.

'Toch heb ik er een hekel aan wanneer men zegt dat Rusland zich niet voor zijn eigen geschiedenis interesseert. Alsof we geen geheugen hebben. Hier weet iedereen dondersgoed wat er in het verleden speelde. Ik denk alleen dat niet iedereen dat hoeft te weten, je hoeft het geen verplicht onderdeel te maken van het geschiedenisonderwijs. Het is een bittere, pijnlijke waarheid. Dat is niet voor iedereen. Maar als je het wilt weten, iedereen is van harte welkom.'

Panikarov werkt samen met een klein museum in Moskou en correspondeert actief met Memorial, de koepel van amateur-historici en academici die de Russische geschiedenis in kaart brengen. 'Makkelijker is het niet geworden. Vroeger kon ik een beroep doen op buitenlandse fondsen, nu mag dat volgens nieuwe wetgeving allemaal niet meer.'

Rusland poetst eigen verleden op: leve Stalin

In Rusland is nooit afgerekend met het Sovjet-verleden. Lang was de eigen geschiedenis een taboe, een onderwerp dat alleen in kleine kring besproken, herdacht of gevierd werd. Het keerpunt kwam tien jaar geleden. Vladimir Poetin, toen net herkozen voor een tweede termijn als president, noemde in een speech in 2005 het einde van de Sovjet-Unie 'de grootste tragedie van de 20ste eeuw'. Een eenduidig beleid of een richtlijn is er niet, toch poetst de Russische overheid stap voor stap het eigen verleden op. Soms gaat dat subtiel. Maar steeds vaker gaat het met een hardere hand. Musea worden gesloten, organisaties als Memorial die het Sovjet-verleden in kaart brengen worden voor de rechter gedaagd, of simpel weggezet als verraders. In sommige schoolboeken wordt Stalin omschreven als een 'effectief manager'. Het Russische ministerie van Cultuur liet onlangs weten dat in Chorosjevo, een dorpje een paar honderd kilometer buiten Moskou, een Stalin-museum zal worden geopend. Het complex moet een lofzang op de Sovjet-dictator worden. Deze week peilde het onafhankelijke Levada-centrum dat 45procent van de Russen de repressie in de Stalin-tijd 'tot op zekere hoogte' gerechtvaardigd vindt. Een paar jaar geleden stond dat cijfer nog op 25procent. In 2013 zagen 18procent van de Russen de dood van Stalin als een enorm verlies. Dat is nu 24 procent. En 52procent van de Russen zegt niet negatief tegenover Stalin te staan.

Winstoogmerk

De Russische strafkampen hadden een winstoogmerk. 'Dit gebied moest ontgonnen worden. Alle belangrijke grondstoffen zijn hier te vinden, goud, diamanten, alles. En in het begin viel het wel mee. De gevangen kregen betaald. Als ze hard hadden gewerkt werden ze vrijgelaten.'

Pas later, tijdens de Stalin-terreur in 1937, werden de strafkampen concentratiekampen. Over de cijfers is nog altijd discussie. 'Hoe groter cijfers, hoe geloofwaardiger het klinkt. Ik heb alle documenten nagelopen. 870 duizend mensen zijn van eind jaren twintig tot midden jaren vijftig hiernaartoe gestuurd, veroordeeld. 127 duizend hebben het niet overleefd. Van hen zijn er 11 duizend geëxecuteerd. Het zijn weerzinwekkende cijfers, maar ze zijn lager dan algemeen gedacht.'

Op schoolkinderen na komen er niet veel bezoekers in het museum. 'Er zijn verdomme mensen die denken dat ik het allemaal goedpraat. Klootzakken zijn het! Ik wil er alleen maar voor zorgen dat de waarheid boven tafel komt.' Nee, bromt hij, de autoriteiten komen nooit langs. Hij stapt hij naar buiten om zijn garage te tonen, een kleine benauwde ruimte waar in de vrieskou nog een groot archief aan historisch materiaal ligt. Wat Panikarov precies moet doen met zijn archieven, de brieven, het bewijsmateriaal en de enorme hoeveelheden onderzoek op tientallen usb-sticks weet hij zelf ook niet.

'In andere landen zijn er misschien grote, openbare archieven, of bouwen ze een mooi museum. Maar in het enorme Rusland klop je niet zomaar ergens aan. Zeker niet in Moskou. Nee, de overheid helpt je niet. Maar het volk interesseert zich wel degelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden