Van kroonjuweel tot molensteen

Na de Fortuyn-revolte mogen scoren met het binnenhalen van meer directe democratie! Open doel, zou je zeggen, voor de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing....

Ronald Plasterk

Allereerst is het jammer dat D66 de veertig jaar van haar bestaan niet heeft gebruikt om een doordacht plan klaar te hebben. Zoveel kroonjuwelen heeft de partij nu ook niet. Het probleem is dat men het in D66 helemaal niet eens is over de richting van deze hervormingen. D66 is bij uitstek de partij voor hoogopgeleiden, juristen, ambtenaren. De richting die men uitgaat met directe democratie, referenda en direct gekozen machthebbers, is de richting van het populisme. En dat is precies het tegenovergestelde van wat de doelgroep wil. Dat is meer iets voor LPF, Wilders en SP.

Je merkt dat Boris Dittrich het uitstekend deed toen hij in de discussie over grondrechten koos voor de rechtsstaat boven de onderbuik: D66 steeg in de peilingen direct een zeteltje. Dat is de reden waarom mensen op de partij stemmen, niet dat gedoe om de kiezer naar de mond te praten. Dus uiteindelijk passen de kroonjuwelen slecht in het profiel van D66. In de sixties, toen de PvdA droomde van de socialistische heilstaat, was het voor progressieve juristen als Jan Glastra van Loon een leuk ideetje om het bestuur te willen hervormen, maar inmiddels is de zaak zo op drift dat juist links-liberalen hun twijfels hebben.

Het tweede dat misging, is dat het onderwerp is afgedwongen bij de kabinetsformatie. Balkenende wilde met de VVD een meerderheid halen; dat mislukte, en D66 kon niet met goed fatsoen toetreden tot een coalitie waar fel oppositie tegen was gevoerd, en moest dus gepaaid worden. Op zich is het prima dat coalities worden gesloten, waarbij de ene partij dit en de andere dat binnenhaalt. Maar juist dit onderwerp leent zich daar niet voor.

Ons kiesstelsel is de basis van ons democratisch stelsel. Je kunt het veranderen, maar dan moet daar een echte meerderheid voor zijn, niet een die ontstaat omdat D66 anders het kabinet laat vallen. De Eerste en de Tweede Kamer hadden veel kritiek op de burgemeestersplannen en het halfslachtige districtenstelsel. De Raad van State kraakte het plan af, en de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Dan kun je wel blijven wijzen op die handtekeningen onder het regeerakkoord, en dat recht heb je, maar chic is het niet.

En je moet dan niet verbaasd zijn dat de Eerste Kamer zegt: onze taak is waken voor coalitie-waan van de dag, chambre de réflexion nietwaar, en dat geldt zeker waar het Grondwet en kiesstelsel betreft.

Een derde probleem vloeit voort uit de eerste twee: D66 heeft haast, want na 2007 zal de coalitiedwang niet nog eens werken. Daardoor kunnen redelijke bezwaren tegen een big bang niet ingewilligd worden. Daardoor moet de operatie uitgevoerd worden zonder nieuwe Grondwetswijziging, en blijven het dus vlees-noch-visplannetjes. D66 vertrouwt haar eigen kiezers niet (men staat in de peilingen rond de vijf zetels, eenvijfde van wat de partij had in de tijd dat je haar niet hoorde over kiesstelsels).

Intussen is de kiezer over het onderwerp gaan nadenken. Diverse krachtpatserige burgemeesters meldden dat ze, als ze rechtstreeks gekozen zijn, verder vier jaar niets meer met iemand te maken willen hebben, maar dat willen de Nederlanders niet. De Graaf rechtvaardigde zijn doordrammen met verwijzing naar 70 procent van het volk dat de verkozen burgemeester zou willen. De echte cijfers zijn inmiddels anders. Maurice de Hond peilt na de bustocht dat 44 procent van de bevolking geen gekozen burgemeester wil, 32 procent vindt dat invoering uitgesteld mag worden, en slechts 20 procent wil, zoals De Graaf, alles kiezen in 2006. Als je de laatste groep opsplitst naar partijen, dan zie je in welke populistische hoek D66 zich heeft gewurmd: invoeren in 2006 is alleen populair bij aanhangers van LPF (42 procent), Wilders (38 procent) en de resterende aanhang van D66 (48 procent), maar scoort bij alle andere partijen laag. Overigens zegt zelfs bij D66 52 procent dat het plan uitgesteld mag worden, of dat het helemaal niet hoeft, of dat men geen mening heeft.

Toen de minister bezwaren van het Genootschap van Burgemeesters 'gemekker' noemde, en andere kritiek 'heisa', kon je zien: dit loopt mis. Dat is te laag schieten voor een vice-premier, dit komt in een neergaande spiraal. Het is nu beter dit voorstel te hernemen, een goed doordacht plan te maken, alle benodigde Grondwetswijzigingen in gang te zetten, en dan over een paar jaar een degelijk en breed gedragen plan uit te voeren.

En als D66 electoraal kansen zoekt, dan liggen die bij de kennis-economie, opkomen voor de rechtsstaat, en het milieu. De gekozen burgemeester heeft haar nog nooit een zetel opgeleverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden