Van kompanen naar kemphanen

Niet een politieke oppositieleider, maar de machtige moslimgeestelijke Fethullah Gülen is de belangrijkste tegenstrever van de Turkse premier Erdogan. Wie is deze Gülen?

Hij woont al jaren niet meer in Turkije. Zijn preken duren vaak uren. En niet zelden barst hij halverwege in snikken uit. Maar ondanks die jarenlange afwezigheid en zijn langdradige preken verovert de moslimgeestelijke Fethullah Gülen de laatste jaren steeds meer macht in Turkije. Hij is de afgelopen tijd zelfs uitgegroeid tot de belangrijkste tegenstrever van premier Tayyip Erdogan.


Gülen wordt er door Erdogan van beschuldigd dat hij achter een corruptieschandaal zit dat zijn regering de afgelopen weken teistert. De premier verdenkt volgelingen van de geestelijke bij politie en justitie ervan dat zij zijn gematigd islamistische regering willen ondermijnen. 'Er is een bende actief binnen de staat', zegt Erdogan. 'Een bende gehuld in een mantel van vroomheid.'


Gülen op zijn beurt neemt de laatste tijd geen blad voor de mond als hij over Erdogan spreekt. De religieuze leider beschuldigt de premier van laster en een 'aanval' op zijn islamitische beweging. Erdogan en diens mensen werden onlangs zelfs door hem vervloekt. 'Laat God hun huizen door vuur verwoesten en hun eenheid breken', donderde de geestelijke in een videopreek op internet.


Wie is deze Fethullah Gülen? Wat drijft hem? En waarom ligt de moslimgeleerde overhoop met Erdogan?


Gülen (72) is een charismatische, besnorde ex-imam, die door zijn volgelingen ook Hocaefendi ('Geachte Meester') wordt genoemd. De geestelijke vluchtte vijftien jaar geleden naar Amerika, omdat de grond hem in Turkije te heet onder de voeten werd. De Turkse justitie beschuldigde hem destijds van het ondermijnen van het seculiere karakter van de republiek, een beschuldiging waarvan hij werd vrijgesproken.


Gematigd conservatief

Vanuit een villa in Pennsylvania, waar hij in zelfverkozen ballingschap woont, predikt Gülen tegenwoordig een conservatieve maar gematigde versie van de islam. Hij pleit voor tolerantie en een dialoog met andere religies. Zijn aanhangers doneren veel aan de beweging en doen veel vrijwilligerswerk, wat zij aanduiden als hizmet (dienen). Gülen hecht groot belang aan onderwijs en roept moslims op de wetenschap te omarmen, mits die te rijmen is met de Koran. De evolutieleer bestempelt hij als 'een illusie'.


Zijn volgelingen romantiseren het vroegere Ottomaanse Rijk, toen de Turken over een groot gebied heersten. Ze dromen van een nieuwe islamitische glorietijd, waarin het moslimgeloof de wereld domineert.


Gülens aanhangers runnen in Turkije een wijdvertakt netwerk van bedrijven en media en beschikken over duizenden scholen, bijlesinstituten en religieuze studentenhuizen. De grootste krant van Turkije, Zaman, is een spreekbuis van Gülen. Uit vertrouwelijke diplomatieke berichten die uitlekten via WikiLeaks blijkt dat Amerikaanse diplomaten de Gülen-beweging jaren geleden al inschatten als 'de machtigste islamistische groepering in Turkije'.


De toenemende rol van Gülen in Turkije is deels een gevolg van de ingrijpende veranderingen die het land doormaakt. Sinds de oprichting van de seculiere republiek in 1923 staat de islam in Turkije onder toezicht van de staat. Islamitische broederschappen zijn officieel verboden of aan banden gelegd. Maar sinds in 2002 de gematigd islamistische AKP van Erdogan aan de macht is gekomen, krijgen de broederschappen steeds meer vrijheid. En de Gülen-beweging is de belangrijkste.


Hoeveel aanhangers Gülen precies heeft, is lastig te zeggen. Als gevolg van de onderdrukking waaronder de islamitische genootschappen decennia gebukt zijn gegaan, doen volgelingen van Gülen vaak geheimzinnig over hun religieuze oriëntatie. Er is geen formele organisatie, geen adres, geen centrale bankrekening. Maar dat de geestelijke miljoenen sympathisanten heeft, is duidelijk.


De afgelopen tien jaar steunde Gülen de vroom-islamitische premier Erdogan in diens gevecht met Turkijes oude seculiere elite en met het voorheen machtige leger. Maar nu die oude vijanden min of meer bedwongen lijken, liggen de twee mannen steeds meer met elkaar overhoop.


De groeiende rivaliteit komt deels voort uit verschillen in inzicht. Gülen stelt zich meer pro-westers op dan de premier en lijkt minder gekant tegen Israël. Ook bekritiseert hij de harde wijze waarop de premier antiregeringsprotesten de kop indrukte. Maar het gevecht gaat ook om macht.


Gülens beweging is mede een zakelijk en politiek netwerk. Bij grote overheidsaanbestedingen en bouwprojecten concurreren rijke ondernemers uit het Gülen-netwerk met zakenmensen uit de entourage van Erdogan.


Afluisterapparatuur

Een van de eerste keren dat de politieke tweespalt tussen de twee mannen naar buiten kwam, was toen Gülen-aanhangers in justitie in 2012 probeerden een strafzaak te beginnen tegen het hoofd van de geheime dienst, een vertrouweling van Erdogan. De premier, die aan het herstellen was van een operatie, greep vanaf zijn ziekbed in om het hoofd van zijn veiligheidsdienst te beschermen.


Toen later dat jaar bekend werd dat in Erdogans kantoor in het parlement afluisterapparatuur was gevonden, gons-de het in Ankara meteen van de geruchten dat aanhangers van Gülen bij de politie de apparatuur hadden geplaatst. 'De geschiedenis leert dat men voor dit soort dingen de mensen gebruikt die het dichtst bij je zijn', somberde de premier, die vervolgens een groot deel van zijn politiebeveiligers liet overplaatsen.


De spanning groeide toen Erdogan aankondigde dat hij de honderden bijlesinstituten van de Gülen-beweging wil sluiten. Die zijn van groot belang voor Gülen, omdat zij zorgen voor een voortdurende aanwas van jonge aanhangers. De geestelijke reageerde woedend en maakte de premier uit voor een 'farao'.


De machtsstrijd escaleerde nog verder door naderende gemeenteraadsverkiezingen, die in maart worden gehouden. Erdogan rangeerde in zijn regeringspartij AKP Gülen-kandidaten op een zijspoor en schoof zijn eigen getrouwen naar voren.


De voorlopige climax kwam op 17 december, toen de politie in een anticorruptieoperatie tientallen zakenmensen en overheidsfunctionarissen arresteerde die banden onderhouden met Erdogan en zijn getrouwen. De premier noemde de arrestaties een complot van Gülen-aanhangers bij politie en justitie. Hij liet tientallen politiemensen die betrokken waren bij het onderzoek overplaatsen en haalde een aanklager van de zaak. 'Via mijn familie proberen ze mij te pakken', aldus de premier.


Hoe gaat het nu verder? Komt het nog goed tussen Gülen en Erdogan? Verzoeningsgezinde geesten in beide kampen wijzen erop dat de twee kemphanen de laatste tien jaar veel macht hebben verworven door samen op te trekken. En dat ze er dus baat bij hebben het op een akkoord te gooien.


Maar het wantrouwen over en weer zit diep. Erdogan haalde in zijn nieuwjaarsboodschap, die deze week werd uitgezonden op tv, opnieuw hard uit naar Gülen. Hoewel hij de geestelijke en diens sympathisanten niet bij naam noemde, was voor iedereen duidelijk dat hij hen bedoelde. De premier beschuldigde de Gülen-mensen van een poging tot een 'justitiële coup'.


BELANGEN


Het imperium van Gülen

Onderwijs

Scholen in meer dan 140 landen, waaronder de Cosmicus-scholen in Nederland


Andere onderwijsinstellingen, zoals bijlesinstituten


Fatih Universiteit in Istanbul


Media

Dagblad Zaman, de grootste krant van Turkije, met buitenlandse edities, waaronder het Nederlandse weekblad Zaman Vandaag


Tv-kanalen als Samanyolu en Ebru TV


Persbureau Cihan


Zaken

Bank Asya in Turkije


Verzekeringsmaatschappij Isik Sigorta in Turkije


Ondernemersverenigingen, zoals Hogiaf in Nederland


Maatschappij

Lichthuizen', islamitische studentenhuizen, ook in Nederland


Hulporganisatie Kimse Yok Mu


Honderden instituten voor interreligieuze dialoog, waaronder Platform INS in Nederland


BUITENLAND


Aanhang Gülen groeit ook in Nederland

Niet alleen in Turkije, ook in Nederland groeit de aanhang van Gülen. Zijn sympathisanten runnen onder meer een ondernemersvereniging, een reeks scholen en diverse instituten voor interreligieuze dialoog. 'Ik houd veel van Gülen', vertelde de Turks-Nederlandse cabaretière Nilgün Yerli mij enige tijd geleden. 'Ik ben een paar keer naar Amerika geweest om zijn preken bij te wonen. Erg indrukwekkend. Die preken duren wel vijf, zes uur en Gülen begint vaak te huilen. Er waren duizenden gelovigen aanwezig, die alles opschreven wat hij zei en bijna het tapijt onder zijn voeten kusten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden