Van kabinet mogen geheime diensten straks volop internet aftappen, maar nu hoeft het eigenlijk al niet meer

Het zou feest moeten zijn bij de geheime diensten: eindelijk is de wet die hun nieuwe bevoegdheden geeft naar de Tweede Kamer. Eindelijk kan het parlement zich erover uitspreken. En eindelijk komt het moment in zicht dat de diensten ongericht internetkabels mogen gaan tappen. Slingers en confetti, zou je denken, maar de lol is er allang vanaf.

Minister Henk Kamp van Economische Zaken nam in 2013 een kijkje bij internetknooppunt AMS-IX. Beeld anp
Minister Henk Kamp van Economische Zaken nam in 2013 een kijkje bij internetknooppunt AMS-IX.Beeld anp

Hoewel de huidige wet vrij jong is (2001) snakken de AIVD en MIVD al jaren naar een update. In 2001 dachten de bedenkers van de huidige wet dat communicatie via satellieten de toekomst zou hebben. Grote witte schotels werden in Noord-Nederland - in het Friese Burum - neergezet om satellietverkeer af te kunnen vangen. En overeenkomstig die behoefte, kwam in de wet te staan dat AIVD en MIVD ongericht alle communicatie die door de lucht zou gaan, af mochten tappen. Voor data over kabels gold die mogelijkheid niet.

Noem het een inschattingsfout.

Want al na een aantal jaar bleek er juist sprake van een omgekeerde ontwikkeling. De communicatie trok weg uit de lucht en ging de grond in, het kabelnetwerk op. Een uitdijend netwerk van glasvezelkabels maakte razendsnelle communicatie mogelijk en Nederland - juist Nederland - werd een knooppunt voor al dat internetverkeer. Hier maken internetproviders connecties met elkaar en met diensten als Google, Microsoft, Facebook, Twitter en YouTube.

2007 was het omslagpunt. Een meerderheid van dataverkeer ging toen een weg kiezen door de grond in plaats van door de lucht. In 2008 sprak de AIVD in een intern rapport over 'uitdagingen' die dit soort communicatie met zich meebracht en hoe dat moest worden 'aangepakt'. De dienst vroeg het Britse GCHQ om juridisch advies voor het omgaan met 'wettelijke beperkingen' voor het tappen van de glasvezelkabels.

Oud-minister van Defensie Hans Hillen was in 2011 de eerste politicus die zich publiekelijk uitsprak over de knellende wet. Hij vond dat er met spoed een nieuwe moest komen om de geheime diensten nog slagvaardig te laten zijn. Juristen begonnen er vast aan te schrijven. Ook de opvolger van Hillen, Jeanine Hennis, benadrukte in 2013 nog eens dat haast geboden was. De diensten waren 'blind en doof' aan het worden door de wettelijke beperkingen.

Het Nederlandse internetknooppunt AMS-IX. Beeld anp
Het Nederlandse internetknooppunt AMS-IX.Beeld anp
De voormalige minister van Defensie Hans Hillen feliciteert zijn opvolger Jeanine Hennis-Plasschaert tijdens de overdracht op het ministerie, na de beediging van het kabinet-Rutte II in 2012. Beeld anp
De voormalige minister van Defensie Hans Hillen feliciteert zijn opvolger Jeanine Hennis-Plasschaert tijdens de overdracht op het ministerie, na de beediging van het kabinet-Rutte II in 2012.Beeld anp

Edward Snowden

Ondanks die alarmerende woorden is de wet drie jaar later nog steeds niet in gebruik. De belangrijkste reden: de onthullingen van Edward Snowden. Het wetgevingsproces begon in 2013 juist op stoom te komen, toen de wereldwijde onthullingen kwamen. Het noopte minister Plasterk (Binnenlandse Zaken en verantwoordelijk voor de AIVD) en minister Hennis (Defensie en MIVD) tot een trap op de rem. Ze vreesden politieke en maatschappelijke weerstand. Dat verklaart ook het chagrijn bij veel medewerkers van de dienst. Laat de naam 'Snowden' vallen, en ze beginnen te brommen.

En er is nog een reden. De wet is minder noodzakelijk geworden. Waren de diensten in 2010 nog wanhopig, nu is er minder hunkering naar de nieuwe bevoegdheden. Door de snelle technologisering hebben de AIVD en MIVD een extra middel gekregen om toch bij de data te kunnen die via glasvezelkabels is verstuurd. Ze zijn gaan hacken. Telefoons, computers, webfora en servers: alles is hackbaar. En daardoor kan de geheime dienst direct bij de bron van de communicatie komen.

Dit maakt de nieuwe wet nog niet achterhaald. Nog steeds zullen AIVD en MIVD straks dataverkeer dat via kabels gaat, gaan monitoren. Dat zullen ze gaan doen bij zogenaamde 'toegangspunten' tot het internet. Denk daarbij aan de Amsterdamse Internet Exchange (AMS-IX), die verbindingen tussen internetproviders en partijen als Google en Facebook mogelijk maakt. Door op die plekken specifieke kabels te gaan bekijken, kan de AIVD bijvoorbeeld zien welke Nederlanders communiceren met Syrië. Daarna zal de dienst willen inzoomen: wie zijn dat, hoe verhouden de personen in een netwerk zich tot elkaar en wat zeggen ze precies tegen elkaar?

Edward Snowden op een groot scherm tijdens een videoconferentie in Athene. Beeld epa
Edward Snowden op een groot scherm tijdens een videoconferentie in Athene.Beeld epa

Wat mag er straks allemaal?

Het kabinet wil de angst wegnemen dat de inlichtingendiensten met de nieuwe wet in handen massaal kunnen spioneren. Maar wie het conceptvoorstel goed leest, wordt niet gerustgesteld. De belangrijkste passages ontleed. (+)

Encryptie

Dat is een verstrekkende bevoegdheid. Zes jaar geleden waren de diensten er vast dolgelukkig mee geweest, maar er is nog een obstakel bijgekomen. Door de onthullingen van Snowden zijn technologiebedrijven versneld encryptie in gaan voeren. Dat komt de veiligheid van de communicatie van iedereen ten goede maar maakt opsporing lastiger. De nieuwe wet heeft daar geen echte oplossingen voor. Aanbieders van communicatiediensten hoeven hun encryptie niet te verzwakken, vermeldt de wet, maar tegelijkertijd heeft de AIVD wel de bevoegdheid zich te wenden tot 'iedereen die kennis draagt van de wijze van encryptie' om decryptie mogelijk te maken. Een halfslachtige mogelijkheid, want de encryptie van chatdiensten als WhatsApp en Telegram is juist zo ingericht dat de aanbieders ervan niet over de sleutels beschikken. Hoe hiermee om te gaan? Ook de AIVD weet het nog niet.

Zo zal er vast enige opluchting zijn op de hoofdkantoren van de AIVD en MIVD. De Tweede Kamer heeft in een motie opgeroepen haast te maken en de wet nog voor het einde van het jaar te behandelen. In het voorjaar van 2017 moet het eerste internetknooppunt afgetapt gaan worden. Voor de diensten is dat eigenlijk zes jaar te laat.

Lees ook

Geheime diensten kunnen de privacywetten gemakkelijk omzeilen bij het hacken en tappen, blijkt uit twee opmerkelijke gebeurtenissen. Zo tappen ze ook u af. (+)

De privécommunicatie van duizenden Nederlanders is in handen gekomen van het Australische technologiebedrijf Appen. Volgens telecomdeskundigen kan het niet anders dan dat de communicatie is afgetapt door de Britse inlichtingendienst GCHQ.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden