reportagevan humaan naar duurzaam

Van ‘humaan’ naar ‘duurzaam’: Bijlmerbajes maakt plaats voor Bajes Kwartier

Muur voor muur gaat de voormalige Bijlmerbajes tegen de vlakte. Op de plaats waar gedetineerden jarenlang hun straf uitzaten, moet een duurzame woonwijk verrijzen. Woensdag begon de sloop van de gevangenis.

In de muur om de Bijmerbajes wordt een doorgang gemaakt om de energieneutrale woonwijk Bajes Kwartier te bouwen.Beeld Klaas Jan van der Weij

Een sloopkraan duwt woensdag met speels gemak een van de betonnen platen om van de muur rond de Bijlmerbajes. Tien jaar geleden zou het een droombeeld zijn geweest voor de bewoners van de gevangenis, woensdag begon met zo’n minuutje gecontroleerd geweld de sloop van de penitentiaire inrichting Amsterdam Over-Amstel. Door het gat van ruim een meter breed loop je zo een van de voormalige luchtplaatsen op.

Niet dat de 5 meter hoge muur iedere gevangene tegenhield. In 1985 klom bijvoorbeeld drugshandelaar Stanley H. met een touw en een haak over de barrière. In hetzelfde jaar kreeg collega Cees H. over de spitse top van de muur een ladder toegeworpen. Nu gaat een groot deel van de gevangenisgebouwen uit 1978 tegen de grond.

Over drie jaar moeten de eerste nieuwe bewoners zich vestigen in het ‘Bajes Kwartier’, een nieuwe Amsterdamse wijk tussen oude stad en Johan Cruijff Arena. De 7,5 hectare grond met slotgracht wordt een duurzaam en autoluw stadseiland met 1.350 woningen. Vorig jaar gunde het Rijksvastgoedbedrijf het terrein bij de verkoop aan een consortium rond projectontwikkelaar AM met AT Capital en Cairn. De manier waarop zij de wijk volledig energieneutraal zouden maken gaf de doorslag. Plus de betaling van ruim 84 miljoen euro.

‘Humaan’ wordt ‘duurzaam’

De geschiedenis van de plek moest ook terugkeren in het ontwerp van de nieuwe wijk. De slotgracht blijft gehandhaafd, net als grote delen van de gevangenismuur. Hier en daar wordt de betonnen wal verlaagd tot leun- of zitplek. Op andere plekken worden voormalige traliehekken van de torens op de muur geschroefd, als hechtingspunt voor klimplanten. Dezelfde tralies worden gebruikt voor het hekwerk van nieuwe balkons.

Het is meteen een herinnering aan het mislukken van het ‘humane’ detentieproject Over-Amstel. Ongehinderd door tralies maar achter stevig vensterglas zou de gedetineerde in zijn ‘woonvertrek’ een weids uitzicht hebben op de buitenwereld. Dat was niet alleen menswaardiger, maar zou de gedetineerde ook niet vervreemden van de maatschappij. De lange reeks ontsnappingspogingen leidde in 1994 alsnog tot het plaatsen van hekwerk.

De nieuwe wijk is even vooruitstrevend in zijn opzet. Het woord ‘humaan’ is vervangen door ‘duurzaam’. Circulair, energieneutraal en gezond zijn daarbij de toverwoorden.

Een tweede leven

Terwijl de sloopkraan beton verkruimelt, vertelt Johan Snel dat het begrip duurzaamheid voor het Bajes Kwartier zo ruim mogelijk is opgevat. ‘Vaak wordt bij duurzaamheid gedacht aan wat technische ingrepen in één gebouw, zoals de toevoeging van zonnepanelen’, zegt de AM-medewerker en leider van het ontwerpteam van de wijk. ‘Wij konden een veel breder programma opzetten. Dit gaat over hergebruik van materiaal, energieopwekking in de wijk en over gezond leven in de stad.’

Niet alleen de tralies, ook de zware celdeuren krijgen een tweede leven. Zij zullen straks zijn terug te vinden in onder andere de bruggen op het terrein. De meeste torens gaan tegen de vlakte, maar de kenmerkende witte gevelplaten worden hergebruikt als bestratingsmateriaal. En straks wordt het groente- en fruitafval van de nieuwe bewoners verzameld en omgezet in biogas, dat zal worden gebruikt voor de opwekking van energie en warmte.

De deuren van de isolatiecellen in de Isolatie Toren worden hergebruikt voor een brug.Beeld Klaas Jan van der Weij

De energie in de gasloze wijk zal op eigen terrein worden opgewekt met zonnepanelen en windturbines, is de belofte. Een buurtbatterij moet de energie opslaan, ondersteund door de batterijen van elektrische auto’s. Warmte komt van een nabijgelegen datacentrum en uit een watersysteem dat warmte en koude uitwisselt tussen de gebouwen.

Gezond stadsleven

Bewoners van het Bajes Kwartier zullen langer leven dan de gemiddelde Amsterdammer, beloven de bedenkers van ‘healthy urban living’ in het Bajes Kwartier. Snel: ‘Het wordt een autovrij gebied. Parkeren kan alleen ondergronds. Dus je loopt naar je woning. Een mobiliteitsplan voorziet in elektrische deelauto’s en -fietsen.’

Een overdaad aan openbaar groen tussen de appartementsgebouwen zal dat gezonde stadsleven eveneens bevorderen, belooft Snel. ‘We leggen tuinen aan op de voormalige luchtplaatsen, maar ook op de daken. Iedereen kijkt uit op groen. En het zien van groen maakt gezond, dat is bewezen. Ook de plaatsing van een trap vóór de lift draagt bij aan de gezondheid. Daardoor neem je eerder de trap. Ook komt er bijvoorbeeld een installatie, een soort stofzuiger, die fijnstof opvangt.’

De zonnewering, zoals de tralies werden genoemd, krijgt ook een tweede leven.Beeld Klaas Jan van der Weij

Prijsstuk is de nieuwe bestemming van de ‘vrouwentoren’, het voormalige onderkomen van vrouwelijke gedetineerden. Het karkas wordt ingericht als ‘verticaal park’, waar plek is voor duurzame energieopwekking, stadslandbouw en recreatie. Een brede trap rond het gebouw leidt de bezoeker naar de daktuin. Onderweg kan ook een kruidentuin of groenteakker worden bezocht.

‘Dappere poging’

Het klinkt wellicht even hemelbestormend als het vrije uitzicht in de Bijlmerbajes. Onderzoeker Jan Willem van der Schans van de universiteit van Wageningen (WUR) noemt het hele bajesplan ‘een dappere poging in duurzaam denken’. Hij is een van de begeleiders van het project. ‘Enkele collega’s van mij zeiden dat ik me leende voor de vergroening van een verkoopplan. Maar AM en de financiers hebben echt hun nek uitgestoken. Hier is ook gedacht aan afvalstromen, waterbuffers en leefbaarheid. Ach, zo’n idee van stadslandbouw is waarschijnlijk niet lonend. Maar dan maak je daar later maar een plantaardige snackbar of een boerenmarkt. Dat is ook duurzaam.’

Niets is bedoeld voor de eeuwigheid, vertelt Snel bij de maquette van het Bajes Kwartier. De wijk moet over zes jaar klaar zijn. ‘We kunnen nog veel veranderen. Ook vanuit de circulaire gedachte. De gebouwen zullen gemakkelijk zijn aan te passen, als je ze een nieuwe functie wilt geven. En ook andere dingen, zoals de installatie van zonnepanelen. Is er betere techniek voorhanden, dan pas je dat toe. Deze wijk is ook een experiment. Je kunt bijsturen waar dat nodig is.’

Amsterdams ambitieuze bouwplannen

Het Bajes Kwartier is onderdeel van de ambitieuze bouwplannen van Amsterdam. De gemeente wil dat er op haar grondgebied jaarlijks zo’n 7.500 woningen bijkomen. Op en rond het terrein van de voormalige Bijlmerbajes en in de buurt van de nabijgelegen Johan Cruijff Arena zullen ruim 10 duizend woningen verrijzen. Op verschillende plekken rond het IJ komen nog eens 10 duizend huizen. De stadseilanden van IJburg worden uitgebreid voor de bouw van circa 8 duizend woningen. Meest ambitieus is de aanleg van Haven-Stad, het grootste nieuwbouwproject van een Nederlandse stad ooit. In het westelijk havengebied moeten 70 duizend woningen komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden