Van het Museumplein naar de Wassenaarse duinen

Waarom Pijbes het Rijks verruilt voor klein privémuseum

Zo'n kanon als Wim Pijbes van het Rijksmuseum zou ooit weleens overstappen naar een museum in New York of zo. Dacht iedereen. Nu gaat hij naar een klein privémuseum in Wassenaar.

Beeld Van Den Bergh Freek

Hoe is het hem gelukt om Wim Pijbes over te halen van het grootste museum van Nederland over te stappen naar een klein privémuseum? Joop van Caldenborgh (75), oprichter van het chemieconcern Caldic en met een vermogen van 400 miljoen euro nummer 43 in de Quote 500, reageert geamuseerd: 'Wim Pijbes heeft mij zelf benaderd. We kennen elkaar al lang, uit de tijd dat hij directeur was van de Kunsthal. Wim is een integere, goede kunsthistoricus, die met het Rijksmuseum heeft laten zien dat hij een groot publiek kan bereiken. De afgelopen jaren heeft hij ons bovendien goed geholpen met adviezen, van de catering tot en met de inrichting. Toen hij naar me toe kwam met de mededeling dat hij aan iets nieuws toe was, wist ik: hij is de gedroomde man.'

Contrast

Groter kan het contrast niet zijn. Pijbes (54) verlaat de overvolle Amsterdamse binnenstad voor de serene rust in de duinen. Verruilt het 19de-eeuwse bakstenen gebouw van architect Pierre Cuijpers voor een rechte doos van glas en natuursteen van Dirk Jan Postel. Hij ontvangt straks geen 2,3 miljoen bezoekers per jaar, maar naar schatting 75 duizend. Dat hij in Museum Voorlinden ooit de hand van een Amerikaanse president zal schudden, lijkt onwaarschijnlijk.

Pijbes, die bestuurslid is van wat in de plannenfase nog het Caldic Museum heette, wilde gisteren niet op zijn overstap reageren, maar stelt in het persbericht van Museum Voorlinden dat hij er enorm naar uitziet 'de combinatie van moderne en hedendaagse kunst in een splinternieuw museum gelegen in een fantastisch natuurgebied samen met een enthousiast team te mogen lanceren'.

Joop van Caldenborgh bij de sculptuur 2x2x7 van Sol LeWitt in zijn tuin in Wassenaar. Beeld Andrea Wyner/The New York Times/

Eclectisch

Joop van Caldenborgh, eigenaar van een van de belangrijkste kunstcollecties van Nederland, begon op zijn 16de met het kopen van kunst: een zeefdruk van Peter Struijcken. Bijna zestig jaar later omvat zijn Caldic Collection enkele duizenden werken, waaronder van Mesdag, Israëls, Rauschenberg, van Damien Hirst, Anselm Kiefer, Jeff Koons, Andy Warhol en Marcel Broodthaers. Zelf noemt hij zijn collectie eclectisch. De enige rode draad is zijn eigen smaak.

Wie hem tien jaar geleden de vraag stelde of hij ooit aan een eigen gebouw voor zijn collectie dacht, kreeg steevast als antwoord: 'Er zijn al genoeg musea.' Maar met het klimmen der jaren is hij zich gaan afvragen: wat doe ik met al die kunst? Hij voerde onderhandelingen met Museum Boijmans Van Beuningen en het Haags Gemeentemuseum: of hij daar zijn collectie kon onderbrengen. Het mislukte.

In 2011 kocht hij voor 15 miljoen euro het landgoed Voorlinden, 40 hectare groot in de Wassenaarse duinen. Er staat een groot landhuis op en de tuin is aangelegd door landschapsarchitect Zocher. Het van buiten bescheiden ogende museumgebouw van Dirk Jan Postel nadert nu zijn voltooiing. De twee verdiepingen van het museum, waarvan een onder het maaiveld, bieden straks onderdak aan de Caldic Collection. Van Caldenborgh: 'We gaan de vaste collectie een of twee keer per jaar wisselen. Per keer zullen er dan vijftig tot zeventig werken te zien zijn.'

Wat laat Pijbes achter?

In ieder geval deze schatkamer van het Rijksmuseum. Een depot zo groot als een voetbalveld, met kunst die de bezoeker vermoedelijk nooit te zien zal krijgen. Wim Hoeben, hoofd beheer en behoud, leidt ons in deze Volkskrantspecial rond door de opslag van het Rijks.

Genoeg te doen?

De vraag is of de koning van het Museumplein wel genoeg te doen heeft bij Voorlinden. Van Caldenborgh blijft naar eigen zeggen 'de stille verzamelaar op de achtergrond', Susanne Swarts wordt artistiek directeur. Samen met Pijbes wordt ze verantwoordelijk voor nog drie tot vier tentoonstellingen per jaar. Voor het eerste visitekaartje van het museum is voormalig Stedelijk Museum-directeur Rudi Fuchs aangezocht. Hij stelt de openingstentoonstelling samen, een eerbetoon aan de in 2012 overleden Amerikaanse kunstenaar Mike Kelly.

Wil museum Voorlinden zich meten met het museum voor moderne en hedendaagse kunst bij uitstek? Van Caldenborgh: 'Dat zou, in dit vroege stadium, wel erg aanmatigend zijn om te zeggen.'

Het zal spannend worden, daar in de duinen, met twee zulke uitgesproken persoonlijkheden. Van Caldenborgh en Pijbes kennen elkaar weliswaar al lang maar hebben niet eerder zo intensief met elkaar gewerkt. Van Caldenborgh: 'We zijn als egeltjes zo voorzichtig met elkaar omgegaan voor alles rond was. Je wilt geen reputaties beschadigen. Die van hem, noch die van mij.'

Wim Pijbes. Beeld Dijkstra bv

Wim Pijbes?

Lees hier hoe de populist uit de Kunsthal uitgroeide tot de tsaar van het Museumplein.


Wie moet Wim Pijbes bij het Rijksmuseum opvolgen?

Een mooie passage in de documentaire Het Nieuwe Rijksmuseum: de openhartigheid waarmee Hoofd Beeldende Kunst taco dibbits zegt dat hij directeur van het Rijks wil worden. Groot is zijn teleurstelling als Wim Pijbes de hoofdprijs wint. Dibbits wordt directeur collecties. Zou hij het nog een keertje wagen?

Nog een mogelijke gegadigde: de buurman. axel rüger liet bij de opening van de nieuwe ingang van het Van Gogh Museum weten dat zijn missie als directeur is voltooid. Heeft sterke papieren: is een kenner van 17de eeuwse Hollandse schilderkunst en verstevigde het succes van het Van Gogh. Derde optie: emilie gordenker. Ze verbouwde haar Mauritshuis in Den Haag voorbeeldig en beheert een vergelijkbare collectie oude meesters als het Rijks.

De outsider: ralph keuning. Maakte van Museum de Fundatie in Zwolle een publiekstrekker met een prikkelende expositiemix.

Verbetering: Het Stedelijk Museum in Amsterdam heropende in 2012 niet met een tentoonstelling van Ellsworth Kelly, zoals vermeld in een eerdere versie van dit artikel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.