Van Goghs liefdesideaal: voor een 19de-eeuws schilderij is dit wel heel braaf

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: liefdespaar.

Detail van Tuin met geliefden Beeld Van Gogh Museum

Wat is ideaal en wat valt daarbuiten? Moraal lijkt een herboren thema in de actualiteit. Er wordt gediscussieerd over wat mag, ook in liefde en seks, en terecht, al is het snelle publieke veroordelen ook een debat waard. Heleen Mees verwoordde dat in haar column deze week: 'Paradoxaal genoeg gebruiken we zo de moraal als excuus om anderen te vernederen.' Daar bleef ik even over denken. Hoe hoort het, en kunnen we in een wereld vol camera's en publieke oordelen ons nog gerommel en gestruikel veroorloven? Kunnen mensen die buiten normen vallen hun draai nog vinden?

Het debat strekt zich ook uit naar de geschiedenis. Al die naakten, geschilderd door mannen, was dat vrijwillig, is dat geen #MeToo? Moeten we daar wat van vinden, er wat aan doen?

Dit schilderij toont een liefdesideaal, drie paartjes in de buitenlucht, ze gaan op in elkaar en, heel Van Goghs, in de verf. Waanzinnige vlekjes, elke kleur en dikte en toets aangepast aan wat is weergegeven. Dacht Van Gogh echt zo over liefde?

Voor een 19de-eeuws schilderij is dit wel heel braaf. Musea hangen vól naakt uit deze periode. Lekker, mooi, erotisch en soms vrij ranzig naakt. Dat waren niet de vrouwen uit de burgerklasse met de hoedjes op het voorhoofd en de korsetten, maar vrouwen in de marge dicht bij de kunstenaars, die immers zelf ook rondscharrelden op plekken waar mensen niet hun meest gelukte kant lieten zien. Het rafelige leven buiten de regels van de samenleving. Daar zijn dingen vergeefs en de verwachtingen laag. Van Gogh schreef erover aan zijn zus, toen hij met een prostituee ging: 'Zij en ik zijn twee ongelukkigen die elkaar gezelschap houden en den last samen dragen'. Dus die Vincent, die schilderde ook dit. Wílde hij dit?

Tuin met geliefden: Square Saint-Pierre

Vincent van Gogh
1887, olieverf op doek, 75 x 113 cm
Van Gogh Museum Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Detail van Tuin met geliefden Beeld Van Gogh Museum

Hij had de stille zekerheid van de liefde niet, noch de euforie. Hij schreef dat hij voortdurend onmogelijke liefdes had, in een brief die conservator Nienke Bakker me stuurde. Het schilderij is hooguit verlangen. Maar dit detail wijst op een subtiele barst in het ideaal. De vrouw rechts houdt haar man vast, volgens flaneerprotocol van haar klasse, de vrouw in het gras is extreem schetsmatig en toch zie je haar meteen.

Blijf naar de vrouwen kijken en ze vallen uit hun rol. Je weet niet meer hoe hun blik staat. Kijkt de vrouw rechts naar de vrouw links? En draait de vrouw in het gras nou haar hoofd naar het paar om? Het zal altijd suggestie blijven, een hangende belofte dat dit méér is dan een ideaal liefdesschilderij. Ineens kan het stel rechts zijn als de 'twee ongelukkigen', waarover Van Gogh schreef.

Tuin met geliefden Beeld Van Gogh Museum

Ik dacht aan hoe we onszelf steeds maar presenteren als gelukte wezens. En aan de Deense serie die ik nu kijk op Netflix, Rita. Met haar, lerares en moeder van drie, lukt het allemaal niet zo in de liefde. Ze is een femme fatale, een prutser, jager en opgejaagde, en als ze het eens probeert, een relatie met samenwonen en alles, zie je haar worstelen. Komt haar vriend de tuin binnenlopen, door hem aangeharkt en met rozen beplant (hoe symbolisch), drukt ze haar sigaret uit en zegt hardop tegen zichzelf: 'Oké, één, twee, drie, volwassen', alsof ze zich in het keurslijf van de paartjes in Van Goghs liefdestuin duwt. Natuurlijk faalt ze zo hard dat je je mee schaamt. Maar zelden zie je zo'n complexe, autonome vrouw op tv. Zo'n vrouw die misschien in 19de-eeuws Parijs op een schilderij was beland, naakt. Had de kunstenaar daar minachting voor? Van Gogh niet. In een brief moedigde hij zelfs zijn zus aan niet te braaf te zijn: 'Mijn beste zusje, leer dansen of word verliefd op een of meer notarisklerken, officiers, enfin 't geen onder uw bereik is, doe liever, veel liever een aantal dwaasheden dan hollandsche studie, 't dient glad nergens toe dan om iemand suf te maken.'

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.