BESCHOUWING

Van Gogh ten voeten uit: ras-provocateur met klein hartje

EYE filmuseum toont tien jaar na de dood van Theo van Gogh een retrospectief van zijn speelfilms. Hoe staat het nu met zijn reputatie als beest van de Nederlandse cinema?

Theo van Gogh Beeld Steye Raviez/Hollandse Hoogte
Theo van GoghBeeld Steye Raviez/Hollandse Hoogte

Twee katjes en een AEG-wasdroger. Zo begon de filmreputatie van Theo van Gogh in 1981. Beestjes erin, deurtje dicht, centrifugeren maar. Zijn gruizige, rommelig gestructureerde debuutfilm Luger bevat voor de zekerheid ook nog een moment waarop het psychopathische hoofdpersonage (Thom Hoffman) een tamelijk lang pistool in de vagina van een vrouw schuift (de details keurig uit zicht). Maar die scène met de katjes deed het hem.

Boze en verontruste mensen protesteerden, nadat de VPRO de twee bewuste scènes had uitgezonden. Dus toog de regisseur mét katjes naar Hilversum om aldaar voor de camera te verklaren dat de beestjes in kwestie toch heus onbeschadigd waren. Neem dan twee ándere katjes mee Theo, suggereerden enkele crewleden van Luger, dan krijg je nog meer heibel.

'Dat ging Theo te ver', zegt editor Willem Hoogenboom in een commentaar bij de dvd-uitgave van de zwart-witfilm. Van Gogh ten voeten uit, aldus zijn crewleden: ras-provocateur met klein hartje.

Wie de beelden nu terugziet, kan zich de consternatie nauwelijks voorstellen: het tot sireneniveau opgevoerde artificiële gemiauw van die zogenaamd ronddraaiende katjes maakt de scène eerder komisch dan puur sadistisch.

Het beest van de Nederlandse cinema

De kwaliteit van de dvd's in de verzamelbox die kort na de dood van Van Gogh was uitgebracht, was bij momenten abominabel: dof beeld, onverstaanbaar geluid, afwijkend beeldformaat. Ook daarom is het fijn dat EYE filmmuseum deze maand alle speelfilms op doek vertoont, vanaf originele filmprints. Het negatief van Luger is verloren gegaan; een ex van Van Gogh zou het tijdens een ruzie in de gracht hebben gegooid, maar EYE had in de collectie een kopie liggen.

Met zijn tweede speelfilm, Een dagje naar het strand (1984), overrompelde Van Gogh vriend en vijand. Ook in deze Heere Heeresma-verfilming, met Cas Enklaar als alcoholische en raaskallende vader, die op stap is met zijn gehandicapte dochter (Tara Fallaux), confronteert de regisseur zijn publiek, maar nu met zijdezacht beeld, vol melancholie. Hoe het meisje met loopbeugel haar vader tracht bij te benen langs de vloedlijn, als een gemankeerd geweten.

Zijn imago als 'beest van de Nederlandse cinema', nog zijn bijnaam uit de begintijd, werd gekoesterd en gecultiveerd door de jonge Van Gogh. Ze moesten je allereerst kénnen. Wie een interview uit die tijd leest, en langs de vele provocaties ziet (Ate de Jong is een 'sprekende stroopwafel'), valt op hoe scherp de jonge cineast zijn eigen spel doorzag, en zijn kaarten open op tafel wierp.

Van Goghs oeuvre

In 1987 zegt hij tegen interviewer Frénk van der Linden, in De Tijd: 'Mensen moeten kijken naar de essentie van wat ik zeg. Meer is er niet. Zo film ik ook: ik suggereer wel een hoop, maar je ziet nóóit smakeloze details. Ik bén niet pervers. Ook niet autoritair; niet haatdragend; niet racistisch. Maar ik schuw geen middel zeker niet de overdrijving om mijn onafhankelijkheid te belijden.'

Uit hetzelfde interview: 'Ik neem de hele seniele cinefiele dorpsgemeente op de korrel, maar aangezien zelfs ik me niet kan onttrekken aan het kloteklimaat waarin je hier werkt, leggen ook mijn rolprentjes hoeveel interessanter ze ook zijn dan het geklungel van mijn geachte Nederlandse collega's het af tegen de eerste de beste Amerikaanse B-film, zodat ik makkelijk terug te pakken ben.'

Van Goghs oeuvre, dat dertien speelfilms telt, is grillig. Leek een productie op papier gesmeerd en ruimschoots gebudgetteerd, dan verloor Van Gogh nog wel eens grip op de regie, wat vlakke of onevenwichtige films opleverde, zoals Vals licht (1993) en Baby Blue (2001).

Voor zijn veelgeprezen dubbelslag, de door hem zelf als 'relatiefilms' omschreven 06 (1994) en Blind Date (1996, met dialogen van Kim van Kooten), nam Van Gogh een extra hypotheek op zijn huis. Juist die films, met minimale middelen gemaakte duels tussen man en vrouw, zijn geenszins aangetast door de tijd. Ook Interview uit 2003 (Pierre Bokma versus Katja Schuurman) vormt zo'n hoogtepunt. Je gaf Van Gogh een krappe ruimte, twee gepolariseerde personages en venijnige dialoog, en de uitkomst stond vrijwel vast: 80 minuten onontkoombaar drama.

Retrospectief Theo van Gogh in EYE, van 10/10 t/m 2/11.

Lievelingsfilms

Als onderdeel van het Theo van Gogh retrospectief in EYE vertoont het Amsterdamse filmmuseum deze maand ook vier lievelingsfilms van de filmer.

Repulsion (Roman Polanski), A Clockwork Orange (Stanley Kubrick), Don't Look Now (Nicolas Roeg) en Salò o le 120 giornate di Sodoma (Pier Paolo Pasolini). Bij sommige filmvertoningen van Van Gogh worden zijn cast en crewleden geïnterviewd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden