'Van Gogh lijdt aan gekmakende stemmingswisselingen'

De brieven van Vincent van Gogh slepen Frank Westerman door de moeilijkste momenten in zijn werk en leven. Zonder de troostrijke woorden van de schilder had hij het schrijverschap al lang opgegeven.

Beeld Daniel Cohen

Zoals je de reddingsboei hebt en het reddingsvest, zo heb je ook het reddingsboek. Je zou hierbij kunnen denken aan een reisgids in de borstzak van je tropenhemd waar een gifpijl van een Amazone-indiaan in is blijven steken, maar dat is niet het reddend vermogen waar ik op doel.

Mijn reddingsboek heeft me op cruciale momenten drijvende gehouden. De schrijver ervan, Vincent van Gogh, ervoer dit zelf ook zo: 'Ik voor mij moet doorzetten of ik zou zinken.

'Zijn brieven hebben voorkomen dat ik mijn schrijverschap voortijdig opgaf, nog voor er een letter van me in druk was verschenen. Dit gebeurde in januari 1989, toen het niet goed met me ging. Ik was verliefd op Maaike. Maaike niet op mij. Ik was 24, wilde schrijver worden, of anders journalist, maar niets wilde lukken. In de herfst had ik de sprong naar Amsterdam gewaagd, maar toen mijn proeftijd - een stage bij een tijdschrift - op 31 december afliep, was ik teruggeworpen op de provincie, op Wageningen. Op straat kreeg ik van vrienden te horen: 'Hé, jij was toch naar Amsterdam?'

Van de weeromstuit sloot ik me op in mijn kamer - met de brieven van Vincent van Gogh. 'Je kunt een groot vuur in je ziel hebben, en niemand komt er zich aan warmen.' Ik kwam mijn bed niet uit en wentelde me in zijn weltschmerz. 'De voorbijgangers zien niets dan een beetje rook boven uit de schoorsteen komen, en gaan huns weegs.'

Beeld Mietze B

Vincent van Gogh
Een leven in brieven;
samengesteld door Jan Hulsker;
Meulenhoff; 624 pagina's;
29,95 euro.

In oktober is een nieuwe bundeling brieven verschenen: De kunst van het woord; 1024 pagina's; 35,00 euro.

Schilderen met woorden

In elke brief vond ik wel iets troostrijks of iets grappigs. 'Om te slagen heb je ambitie nodig, en ambitie lijkt me iets absurds', schrijft hij in de zomer van 1887 vanuit Parijs aan zijn broer Theo. Meteen in de volgende brief, aan zijn zus Wil: 'Leer dansen of wordt verliefd op een of meer notarisklerken, officiers, enfin 't geen onder uw bereik is, doe liever, veel liever een aantal dwaasheden dan Hollandse studie. 't Dient glad nergens toe dan om iemand suf te maken.'

Midden in een klaagzang over de onverkoopbaarheid van zijn doeken merkt hij op: 'Ik ben geen avonturier door eigen keuze, maar door het noodlot.'Zulke zinnetjes sprokkelde ik bij elkaar als drijfhout tot ik er genoeg had om ze samen te binden tot een vlot.

'Melancholiek' is bij hem 'melan­koliek' - je hoort de kolere erin doorgalmen, zijn weemoed is van de opstandige soort. Iets wat 'moeilijk' is noemt hij 'moei-e-lijk' - je krijgt het niet voor niets. En de dingen die hij doet, doet hij 'uit impulsie', dat is: in een opwelling maar met nog een duwtje erbij.

In zijn brieven schildert Vincent van Gogh met woorden. De Drentse plaggenhutbewoners zijn 'figuren die aan kraaien of varkens herinneren', maar gelukkig dragen ze korte broeken 'wat den vorm van het been doet uitkomen'. Al lezende hoor je hem praten, zijn brieven zijn de voice-over bij zijn doeken. 'Hoe te leven?', is de terugkerende vraag. En dan de cadans van zijn zinnen: 'Een mens die zich niet klein voelt, die niet beseft dat hij een stipje is - au fond wat heeft hij het mis.'

Willen is een actie

Drammerig is hij, ondankbaar jegens zijn broer Theo, kwezelig als het gaat om religie. Vincent van Gogh lijdt aan gekmakende stemmingswisselingen. Maar: je kunt niet niet van hem houden. In Arles beginnen de bezoekingen. 'Het schijnt dat ik vuil van de grond opraap en opeet.' Het is erop of eronder, en al ken je de afloop, je gaat almaar gulziger lezen.

Vincent van Gogh schrijft zichzelf moed in. 'Ik evenwel geloof in kleur.' En over de kunstenaar in het algemeen: 'Ons willen is een actie.' Aan zulke boodschappen trok ik me op. Niets wagen, peperde hij me in, was erger dan falen. Ik stond op uit mijn lamlendigheid, zegde mijn studentenkamer op en trok in mijn Fiatje 126 opnieuw naar Amsterdam. Schrijver zou ik worden, ik kon niet meer terug.

Op de dag van mijn vlucht vooruit, 31 januari 1989, werd ik direct weer van mijn anker geslagen. Op een ander continent, in de Cariben, stierf die dag een goede vriendin van me bij een verkeersongeluk. Ze was op weg naar Mexico-stad, maakte een tussenstop in Havana. De taxi die haar van het vliegveld naar de binnenstad zou brengen werd midzijds geramd door een politieauto-met-zwaailicht-en-sirene. Monique was 25 geworden, ze hadden haar in Havana gecremeerd. Ik was er kapot van en wist weer niet wat te doen. Bij het uitpakken van mijn spullen kwamen de brieven als eerste tevoorschijn.

Medicijn

Ik sloeg de bundel open en hoorde Vincent van Gogh vanuit Arles hardop praten:

Is het leven in zijn geheel voor ons zichtbaar, of kennen wij er voor de dood slechts het ene halfrond van? [...] Waarom, zeg ik tot mezelf, zouden de lichtende stippen aan het firmament minder toegankelijk zijn dan de zwarte stippen op de kaart van Frankrijk? Zoals we de trein nemen om ons naar Tarascon of Rouaan te begeven, zo nemen we de dood om naar een ster te gaan.

Bij het uistrooien van Moniques as, op een dodenakker in Brussel, heb ik deze passage voorgelezen.

Sindsdien grijp ik geregeld terug naar de gebundelde brieven van Vincent van Gogh. Ze zijn een medicijn voor me geworden, een middel tegen twijfel - existentiële zowel als artistieke. Het beste zou zijn: eenmaal daags een brief en om de drie jaar de kuur herhalen. Er zijn er 902 van hem bewaard.

Non-fictie-auteur Frank Westerman (1964) debuteerde afgelopen jaar als tv-presentator, van de serie Nederland in 7 overstromingen. Zijn literaire non-fictieboek Stikvallei werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs 2014.

Met de eindejaarslijstjes in de hand kun je de boeken kiezen die je nog had willen lezen. Maar misschien nog wel fijner dan te beginnen aan een inhaalactie is terug te grijpen naar dat ene boek dat je al je hele leven met je meedraagt. Dat boek waarvan je vindt dat iederéén het zou moeten lezen. Wij vroegen denkers van 2014 naar hun tijdloze favorieten, hun 'persoonlijke bijbel'. Ter inspiratie en overdenking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden