Van God los

Decennia lang was God ver te zoeken in apocalyptische Hollywoodfilms. Met This is the end is het Bijbelse Laatste Oordeel weer terug.

De wereld vergaat en Emma 'Hermelien' Watson weet precies waarom. Watson, die net als alle andere acteurs in This Is the End zichzelf speelt, bezoekt James Franco's housewarmingparty wanneer Hollywood in een vuurzee verandert, Rihanna in een krater verdwijnt en Michael Cera aan een lantaarnpaal wordt gespietst. Haar verklaring voor dit pandemonium: zombies.


Tuurlijk, waarom ook niet. Als één onheil de laatste jaren in films de ondergang van de wereld inluidde, dan waren het zombies. En anders wel aliens. En af en toe een klimaatverandering, inslaande komeet of voortwoekerend virus. Wie denkt dan nog aan oorzaak nummer 1 van apocalypsen: het authentieke, Bijbelse Laatste Oordeel?


Des te groter de verrassing wanneer het in This Is the End om the real thing blijkt te gaan. Verfrissend is het zelfs, om na alle 21ste-eeuwse cliché-apocalypsen geconfronteerd te worden met klapwiekende demonen, duivels op bokkenpoten en een collectieve hemelvaart. Die christelijke invalshoek, besef je dan pas goed, is een zeldzaamheid geworden in het buitengewoon populaire einde-der-tijdengenre. Enkele horrorfilms uitgezonderd houdt Hollywood het doorgaans beperkt tot een Bijbelse verwijzing hier en daar. De klassieke ondergang van de wereld blijft in films iets voor softies en godsdienstwaanzinnigen, hel en verdoemenis predikend op de spreekwoordelijke hoek van de straat.


Wat hebben die cliché-apocalypsen dan wat het officiële Laatste Oordeel niet heeft? Aan een gebrek aan spektakel kan het niet liggen. Sprinkhanenplagen, zevenkoppige draken en verrezen doden te over in de Openbaring van Johannes, een tekst die in dit 3D-tijdperk tot in de kleinste details bijbelvast verfilmd zou kunnen worden.


Dat weinig films zich aan een dergelijk project wagen, ligt volgens deskundigen vooral aan de secularisatie van de westerse samenleving. Zo'n onafwendbaar Bijbels einde der tijden, waarbij je passief moet staan wachten of God je tot zijn uitverkorenen rekent, is simpelweg niet aantrekkelijk voor de moderne, autonoom handelende mens. Het hedendaagse filmpubliek vraagt om een apocalyps 'waarin het einde minder bedreigend is en zelfs vermeden kan worden,' schreef theoloog Conrad Ostwalt in 1998 in zijn essay Visions of the End: Secular Apocalypse in Recent Hollywood Film.


Het publiek wil volgens Ostwalt helden zien die hun lot zelf in handen houden. Tijdreiziger Bruce Willis die in Twelve Monkeys (Terry Gilliam, 1995) een middel tegen het allesverwoestende virus zoekt. Brad Pitt die in World War Z (Marc Foster, 2013) een zombie-antigif ontdekt. Commandant Stacker Pentecost die in het aliens-versus-de-mensheid-spektakel Pacific Rim (Guillermo Del Toro, 2013) schreeuwt dat 'today, we are cancelling the apocalypse!'


Bij zo'n autonome held past volgens Ostwalt en zijn navolgers ook een 'ontheiligde' apocalyps, die de mensheid liefst eigenhandig over zich heeft afgeroepen. In die zin is het betekenisvol dat het genre voor het eerst echt in de mode kwam in de jaren vijftig, toen de angst voor een kernoorlog uiterst reëel werd. De ene na de andere film verscheen waarin mens en dier dankzij atoomproeven tot monsters muteerden, of de nucleaire holocaust slechts een handjevol overlevenden achterliet. Grimmige plaatjes waarin de mens zijn eigen rotzooi moest zien op te ruimen en daarbij geen beroep op God kon doen. 'Toen de mens het atoomtijdperk betrad, opende hij een deur naar een nieuwe wereld', zegt een van de personages in de reuzenmieren-klassieker Them! (Gordon Douglas, 1954). 'Wat we uiteindelijk in die nieuwe wereld aantreffen, kan niemand voorspellen.'


Na de jaren vijftig bleef een filmdoorbraak van de Bijbelse apocalyps uit. Ook in de ecologische onheilsprofetieën van de jaren zeventig, de rampenfilms van de jaren negentig en de huidige hausse aan apocalypsfilms speelt de toorn Gods geen rol. Waarom zou het ook: met het in elkaar stortende milieu, terroristische aanslagen, het slinken van de energievoorraad en de financiële crisis is aan concrete wereldbedreigende scenario's geen gebrek. Het zijn de kwesties die filmmakers bij voorkeur aansnijden, zonder op religie een beroep te doen. Liever vatten ze de koe bij de hoorns of kiezen ze de omweg van de toekomstvisie, dan wel een geschikte metafoor.


Want zelfs met zombies of aliens als het kwaad, gaat de hedendaagse apocalypsfilm eigenlijk over onszelf. Marc Foster stelde in verschillende interviews dat World War Z eigenlijk de overbevolking van de aarde en het daaruit voortvloeiende voedseltekort thematiseert. En Guillermo Del Toro beklemtoonde in een interview met The Huffington Post dat Pacific Rim, ondanks alle robots en monsters, toch vooral over mensheid gaat. 'Over het wederzijdse vertrouwen dat we moeten opbrengen, want uiteindelijk kan de wereld alleen zichzelf redden. Niets en niemand zal ons komen redden.'


Exit God, dus. Of met This Is the End nu alsnog een revival van de ouderwetse apocalyps is ingezet, valt zeer te betwijfelen. Vooralsnog lijkt het klassieke Laatste Oordeel alleen een plekje te vinden in komedies die zichzelf nauwelijks serieus nemen, zoals behalve This Is the End en Paul Middleditch' Rapture-palooza (2013), waarin Craig Robinson - eveneens te zien in This Is the End - een hip geklede antichrist speelt en het einde der tijden op een nogal melige bedoening uitdraait.


Ook This Is the End pretendeert met zijn christelijke apocalyps niets zinnigs te zeggen. Bovendien is hier de apocalyps een vrolijk bijeengeraapt zootje, veel minder Bijbels dan op het eerste gezicht het geval lijkt. Zo baseerden makers Seth Rogen en Evan Goldberg hun groot geschapen Satan op mythologische afbeeldingen én de kaften van heavymetaltijdschriften en ontdekken de op aarde gebleven personages dat ze met goed gedrag tóch nog in de hemel kunnen komen. Een ontsnappingsroute waar de Bijbel met geen woord over rept, werd Rogen en Goldberg - beide van joodse komaf - algauw vanuit christelijke hoek verweten.


De twee reageerden laconiek op dergelijke protesten. Ze kozen het klassieke Laatste Oordeel puur voor de lol; het komische effect stond voor hen voorop. 'We hebben absoluut de Bijbel herschreven', zei Rogen tegen thevine.com. 'Wie gaat ons aanklagen? Jezus? Kom op zeg!'


Kortfilm

This Is the End begon als de kortfilm Jay and Seth versus the Apocalypse (2007). In de vorm van een trailer toont dit filmpje hoe Seth Rogen en Jay Baruchel vastzitten in een smerig appartement, nadat de apocalyps de rest van de mensheid heeft uitgewist. In de eerste week werd het niemendalletje op YouTube 50.000 keer bekeken, maar het zou tot 2011 duren voordat de speelfilmversie groen licht kreeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden