Van gereformeerde dominee in volle overtuiging tot de bezielde ontkenner van alle geloofszekerheden

Beeld de Volkskrant

De theoloog Harry Kuitert is overleden. Zeventig jaren duren onze dagen, of tachtig als we sterk zijn (Psalm 90:10); Harry Kuitert werd 92, hij was erg sterk. Hij was de belangrijkste protestantse theoloog van na WO II, maar toch al bijna vergeten; hij hoorde bij een andere tijd. De sloper van het gereformeerde geloof werd hij genoemd, de man die in elk nieuw boek weer een fundament onder de leer vandaan trok, tot het hele bouwwerk in elkaar donderde, in elk geval het zijne.

Van gereformeerde dominee in de volle overtuiging van de absolute waarheid van de Bijbel, van kaft tot kaft zoals dat heet, tot de bezielde ontkenner van alle geloofszekerheden. Een wonderlijke levensloop - al zie je wel vaker dat dogmatici, wanneer ze zich eenmaal tegen de dogma's keren, dat met evenveel toewijding en verbetenheid doen als waarmee ze eerder de leerstellingen verdedigden.

Harry Kuitert was een gereformeerde Friese onderwijzerszoon die dominee werd en op zijn 29ste moest preken in een Zeeuwse kerk, een paar dagen na de Watersnoodramp van 1953. Er waren in het dorp hele gezinnen in de golven verdwenen. Daar begon de twijfel.

Er is wel gezegd dat de islam een Kuitert nodig heeft, iemand uit eigen kring die alle zekerheden onvervaard omverkegelt. Hij ontving duizenden brieven van woedende gelovigen. Nooit doodsbedreigingen, wel de aanzegging van de hel ná zijn overlijden.

Geloofsverlies is zelden zo gedetailleerd en gefundeerd beschreven. Over niet al te lange tijd - misschien is het al bijna zover - begrijpt niemand meer waarover Kuiterts boeken gaan, omdat niemand meer weet waarvan hij zich losmaakte en de inzichten die hij met veel moeite veroverde de gewoonste zaak van de wereld zijn.

'Eerst waren er mensen, daarna pas religie en goden en God', omschreef hij de beslissende omkering in zijn denken, 'toen was het gebeurd'. Je kunt zeggen: hoe is het mogelijk dat iemand er zo lang over heeft gedaan om tot dat inzicht te komen? Die vraag geeft precies aan wat er de afgelopen halve eeuw is gebeurd. Wat nu een bijna logische gedachte is, behalve in de laatste dogmatisch-christelijke enclaves, was nog niet eens zo heel lang geleden een openbaring voor wie was grootgebracht met het geloof.

Het leek een systematische exercitie waarmee Kuitert in de weer was. Je zag hem in elk boek een paar geloofszekerheden snoeien: de schepping was een mythe, de verlossing door het lijden van Jezus een verzinsel, hemel en hel eveneens en een leven na de dood was een illusie. Jezus was niet de Zoon van God (Jezus, nalatenschap van het christendom, 1998), in Voor een tijd een plaats van God (2002) bleek God zelf een groot misverstand en in 2005 rondde hij het demasqué van zijn oude overtuiging af met Hetzelfde anders zien, waarin hij verklaarde dat het allemaal verbeelding was. In 2014 kwam zijn laatste boek uit, Kerk als constructiefout, en toen was hij klaar.

'Nu heeft Harry Kuitert God ontmoet en weet hij wat hij in zijn leven steeds meer is gaan betwijfelen en ontkennen', zei Jan Hoek, emeritus-hoogleraar gereformeerde spiritualiteit te Kampen, maandag in het Reformatorisch Dagblad. Hoek schreef in 1993 Geloven de twijfel te boven, als repliek op de bestseller waarmee Kuitert een jaar eerder zijn gezaag aan de poten van het protestantse geloof was begonnen, Het Algemeen Betwijfeld Christelijk Geloof.

Zo gaat dat bij protestanten; als ze hun gelijk niet bij leven halen, wachten ze gewoon tot iemand dood is en sleuren ze de afvallige alsnog voor Gods troon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden