Van geradicaliseerde jongere tot best ingevoerde jihadexpert

Als tiener was hij zelf een radicale moslim, inmiddels is Montasser AlDe'emeh een van de best ingevoerde jihadexperts van België. En zijn strijd is nog lang niet gestreden.

Montasser AlDe'emeh: 'Ik wilde me ten dienste stellen van het Belgische volk. Met mijn informatie kon ik helpen in de strijd tegen IS.' Beeld Stephan Vanfleteren / de Volkskrant

Op een benauwde donderdagmiddag in een Belgisch café waarschuwt de Palestijns-Vlaamse jihadexpert Montasser AlDe'emeh (28) dat IS nog lang niet verslagen is. 'IS wordt verdrukt in Mosul en Raqqa, maar aanslagen in Europa zijn voor IS een redding uit het moeras. Met aanslagen in Europa stelt IS de achterban gerust: kijk, wij kunnen nog toeslaan.'

Dus hoe slechter het met IS gaat in het Midden-Oosten, hoe meer aanslagen IS in Europa wil plegen?

'Ja. IS wil zo veel mogelijk leed, pijn en polarisatie veroorzaken en gaat daarin steeds verder. Zelfs een gifgasaanval hoort tot de mogelijkheden.'

Is dat geen bangmakerij?

Diepe zucht. 'Ik voel me soms een roepende in de woestijn. Ik wil niemand bang maken. Ik ben realistisch. In Irak en Syrië zijn chemische wapens. In beide landen heerst anarchie, het centraal gezag wankelt. De vraag is nu: in welk kamp bevinden zich die wapens? Ik ben er honderd procent zeker van dat inlichtingendiensten wereldwijd rekening houden met een gifgasaanval. IS is tot alles in staat.

'Twee dagen na dit gesprek worden in Londen zeven mensen doodgereden en neergestoken. Het is de achtste aanslag dit jaar op Europese bodem. Door de telefoon schreeuwt AlDe'emeh het bijna uit. Is nu eindelijk duidelijk dat we IS in Europa onderschatten? Prima dat premier May harder wil optreden, maar waarom pas na een reeks van dríe aanslagen in Groot-Brittannië? 'Wat een pamperbeleid. We zijn in oorlog met IS.'

Ineens valt hij weg. Door de telefoon klinkt geruis en gepiep. 'Geen aanslag', roept hij snel. 'Ik zit in de carwash.' Toch een opluchting voor wie aan de andere kant van de lijn hangt. AlDe'emeh staat op de zwarte lijst van IS sinds hij na de aanslagen in Brussel op Facebook een selfie in legerkleren plaatste met de tekst: 'Ik ga me als vrijwilliger aansluiten bij ons Belgisch leger.' Laatst nog zei een veiligheidsexpert tegen hem dat hij moet oppassen. Hij woont op een plaats in België die zelfs niet bekend is bij zijn familie.

Terug naar het gesprek van vorige week, toen de aanslag in Manchester nog de laatste was. Onderwerp van gesprek: wat kunnen Europese landen doen om IS te stoppen? Plaats: een café dus, ergens in België niet moeilijk te raden waarom AlDe'emeh het bij deze vage omschrijving wil laten. Hij kiest een stoel die hem een goed overzicht geeft over de hele ruimte, verder oogt hij relaxed. 'Ik ben niet bang', zegt hij. 'Ik voel me sterker dan ooit.'

AlDe'emeh staat in België bekend als een van de best ingevoerde jihaddeskundigen. Bij de Radboud Universiteit Nijmegen werkt hij aan een proefschrift over de ideologie van jihadisten. Voor zijn onderzoek won hij het vertrouwen van talloze Belgische en Nederlandse geradicaliseerde figuren. De inzichten van AlDe'emeh krijgen extra gewicht door zijn eigen achtergrond. Als middelbare scholier gebruikte AlDe'emeh de Israëlische vlag als deurmat en had hij plannen zich aan te sluiten bij de militante sjiitische beweging Hezbollah. Hij overwon zijn haat en intussen helpt hij jongeren hetzelfde te doen.

Maar hij is ook omstreden. Vorig jaar zomer onthulde hij in De Morgen dat hij anderhalf jaar heeft gewerkt voor de Staatsveiligheid, de Belgische geheime dienst. Sindsdien is hij voor radicale moslims een verrader en staat zijn mobiele telefoon vol berichten met de strekking: 'kontlikker', 'hypocriet' en 'afvallige'. Ook sommige politici negeren hem: 'Ze weten niet waar ze me moeten plaatsen.'

Beeld Stephan Vanfleteren / de Volkskrant

Wat bezielde AlDe'emeh om zich in te laten met de geheime dienst én dat in de openbaarheid te brengen? Voor zijn proefschrift verbleef hij in 2014 twee weken bij Belgische en Nederlandse jihadstrijders in Syrië. Dat wekte de belangstelling van de Staatsveiligheid, die hem vroeg informant te worden. AlDe'emeh stemde toe. 'Ik wilde mij ten dienste stellen van het Belgische volk. Met mijn informatie kon ik helpen in de strijd tegen IS.'

Begin 2016 werd hij opgepakt, omdat hij zich bereid had getoond een deradicaliseringsverklaring te leveren aan een geradicaliseerde jongeman, die daarmee uit de gevangenis zou kunnen komen. Als informant hoopte hij op deze manier de man aan zich te binden, verklaarde hij off the record tegen de onderzoeksrechter. Gevolg: de Staatsveiligheid verbrak de samenwerking omdat hij niet over zijn informantenwerk had mogen praten. AlDe'emeh voelde zich gedwongen publiekelijk uit te leggen hoe hij verdachte was geworden. Eind vorig jaar werd hij veroordeeld tot een halfjaar voorwaardelijke celstraf voor valsheid in geschrifte. AlDe'emeh ging in hoger beroep, in september is de uitspraak.

Baalt u niet dat het zo is gelopen?

'Nee. Nog steeds doe ik mijn vijand, IS, elke dag pijn: bijvoorbeeld door jongeren van ze weg te houden, door een intellectueel debat te voeren, denkbeelden te bevragen.'

Wat kan Europa volgens u doen tegen IS?

'Iedereen kan iets doen. We moeten allemaal burgers worden die verantwoordelijkheid nemen en het gepolariseerde debat overstijgen. Als ik kijk naar wat mensen aan haat en frustraties op social media verspreiden, dat geeft toch wel aan dat ze diep gezonken zijn. Moslims krijgen constant te horen: 'Taqiyya, taqiyya, taqiyya', kortom: ze zijn niet te vertrouwen. Hé mannekes, het raakt afgezaagd. Wat doen jullie om een aanslag te voorkomen? Door al die haat krijg je geen veiliger samenleving. Aan de andere kant hebben radicale moslims het voortdurend over 'afvalligen' en 'ongelovigen'. Twitter is een vuilnisbelt. Stel mensen gerust, wees vriendelijk.'

Voorafgaand aan de aanslagen in Manchester en Londen hadden mensen uit de omgeving van de aanslagplegers de inlichtingendiensten getipt. Bedoelt u dat ook met goed burgerschap?

'Zeker. Weet u wat het verschil is tussen Marokko en westerse landen? Veel burgers daar hebben contact met de inlichtingendiensten. Zij zijn de frontlijn van de strijd tegen terreur. In Jordanië heb je dat ook. In België bestaat dat niet. Ik heb het gevoel dat ik een van de weinigen ben. Maar ik denk: als door mijn werk de metro veiliger is geworden, dan heb ik de mensen erin beschermd.'

Zo'n systeem kan ontsporen, zie het voormalige Oostblok. Als iedereen iedereen in de gaten houdt, ontstaat wantrouwen. Vindt u dat geen gevaar?

'In deze tijd hebben we burgerinfiltranten in radicale milieus nodig, omdat de inlichtingendiensten er niet makkelijk binnenkomen. Natuurlijk moeten er goede juridische kaders komen waarbinnen die diensten opereren, we leven gelukkig niet in een dictatuur. Maar verder, wat is ertegen? Westerse overheden weten weinig van jihadstrijders, dus alle informatie van burgers is welkom.'

Het tippen van de inlichtingendiensten heeft in Manchester en Londen niet geholpen.

'Die diensten hebben in landen als Groot-Brittannië niet de bevoegdheid mensen op basis van ideeën op te pakken. Dat moet wat mij betreft veranderen: sluit iedereen op die terreurorganisaties verheerlijkt en daarvoor mensen rekruteert, verbied organisaties die de rechtsstaat ondermijnen. Pas de wet aan zodat dit mogelijk wordt. Die IS-mannen zijn radicaal, dan moet je zelf ook radicaal zijn om ze te bestrijden.'

In het boek dat journalist Jan Lippens over u schreef, De weg naar radicale verzoening, blijkt dat u de oplossing voor de problemen met extremisme vooral in de moslimgemeenschap zoekt.

'Ik kom uit die gemeenschap, ik ben gespecialiseerd in de islam en jihadisme, dus neem mij niet kwalijk dat ik vooral die mensen aanspreek. Maar alles wat ik zeg, komt voort uit liefde, bezorgdheid. Ik haat geen moslims, want dan zou ik mijn eigen familie haten. Wat is de boodschap in al mijn teksten die ik tot moslims richt? Bevrijd jezelf, wees gelukkig.'

Bevrijd jezelf van wat?

'Onmondigheid. Hypocrisie. Ik zit nog altijd in die gemeenschap hè, dag en nacht. Dan hoor ik: de problemen met IS zijn de schuld van de Joden of het Westen. Maar als iemand anders naar de moslims wijst, is het huis te klein. Dan ben je niet consequent. Sommige moslims zeggen: we worden overal onderdrukt. Maar moslims onderdrukken ook hun eigen mensen. Zionisten onderdrukken Palestijnen, maar in Palestijnse gezinnen is ook onderdrukking. Zolang de mens zich niet van die onmondigheid bevrijdt, komt er nooit bevrijding. Begin bij jezelf.'

Zijn er niet meer partijen betrokken bij de radicale verzoening die u nastreeft?

Hij wordt fel. 'We moeten stoppen met wijzen naar anderen. Het is makkelijk om te zeggen: IS-strijders hebben niets te maken met moslims. Die jongeren zaten in ónze moslimgemeenschap voor hun vertrek naar Syrië of voor ze hier aanslagen pleegden. Die jongeren zijn gecreëerd door een discours, een mentaliteit in die gemeenschap.

Stel dat Abdeslam, de terrorist achter de aanslagen in Parijs, was geboren en opgegroeid in een Vlaams autochtoon gezin, dan was hij waarschijnlijk nooit een terrorist geweest. Dat moeten we beseffen.'

Je kunt toch niet iedere moslim verantwoordelijk stellen voor elke gek die een aanslag pleegt?

'Nee, maar ik vind wel dat alle moslims de hypocrisie in onze moslimgemeenschap aan de kaak moeten stellen. We moeten ook kijken naar de rol van ouders. Als zij hun kinderen niet leren zich te verzoenen met de seculiere maatschappij waarin we leven, zijn ze fout bezig. Niemand heeft in West-Europa zoveel ouders van jihadisten ontmoet als ik, tientallen lieve, vriendelijke mensen. Toch moet ik tegen ze zeggen: beseft u dat uw kinderen in een andere realiteit leven dan waarvoor u ze heeft opgevoed? Ze werden tussen twee werelden gewrongen, besef dat toch. Die ontworteling kan bijdragen aan radicalisering.'

Lees verder onder de foto.

'Onderling hoor ik moslims vaak dezelfde kritiek uiten als ik. Maar ze komen er nooit mee naar buiten.' Beeld Stephan Vanfleteren / de Volkskrant

U heeft onlangs in België de discussie aangezwengeld over de angsten die moslimkinderen worden aangepraat. U zegt: dat is een onderbelicht aspect van radicalisering. Hoe zit dat precies?

'Het gaat om verhalen die onder meer via filmpjes op YouTube en door imams worden verspreid, ze staan niet eens in de Koran. Als je slecht hebt geleefd, wordt je graf na je dood nauwer. Er komen slangen en martelingen, je wordt kapotgemaakt. Op scholen in Brussel begonnen kinderen te huilen toen ze erover vertelden, ik heb er veel met ze over gesproken. De ondervoorzitter van de Moslimexecutieve, het vertegenwoordigend orgaan van moslims in België, relativeerde het. Volgens hem zijn die angstverhalen zoiets als Halloween. Maar even later kondigde de Executieve aan dat islamleerkrachten worden bijgeschoold over het godsbeeld dat ze verspreiden. Dat toont aan dat ik een punt had.'

De Moslimexecutieve heeft dus wel geluisterd.

Ja, maar denk je dat die mensen naar de essentie hebben geluisterd? Het probleem is: binnen die verhalen is de martelaar, degene die sterft voor de zaak van God, de enige die niet bestraft zal worden in zijn graf. Dat is toch een link naar terrorisme?'

Bent u niet te ongenuanceerd in uw kritiek op de moslimgemeenschap? Er zijn zovéél moslims die net zo verlicht zijn als u.

'Ik weet het. Je hebt fantastische moslims. Onderling hoor ik ze vaak dezelfde kritiek uiten als ik. Maar ze komen er nooit mee naar buiten. Zij moeten mij de hand reiken. Hoe komt het dat ik alleen sta in mijn pleidooi?'

Misschien komt het doordat u generaliseert? U heeft gezegd: 'Het intellectuele niveau van de moslimgemeenschap is bedroevend laag.' Zou dat helpen om mensen mee te krijgen?

'Weet u, veel moslims roepen op tot diversiteit in de maatschappij. Maar zodra er een moslim opstaat die in de eigen moslimgemeenschap wantoestanden bespreekbaar maakt en taboes doorbreekt, zoals ik, zijn zij de eersten die tegen diversiteit in de eigen gemeenschap zijn. Ik klaag die hypocrisie aan.'

AlDe'emeh werkt sinds kort fulltime bij de Scholengroep Brussel, waaronder alle Nederlandstalige scholen vallen met leerlingen tussen 6 en 18 jaar. Hij geeft lessen in kritisch denken, onder andere over de islam. Hij heeft een trofee ingesteld, de Wijze Uil, die hij uitreikt aan de leerling die het meest blijk geeft van een kritische geest. Dit is hoe hij tegenwoordig vecht tegen IS: hij leert moslimjongeren nadenken, hij leert ze hoe ze zichzelf kunnen bevrijden. 'Die kinderen ontroeren me', zegt hij, wrijvend langs zijn ogen.

AlDe'emeh groeide op met een vader die in 1948 had moeten vluchten uit het huidige Israël. Het dorp waar de Palestijnse familie generaties lang had gewoond, Sabbarin, werd verwoest en vader belandde via de Westelijke Jordaanoever en Jordanië in België. Hij bleef dromen van een terugkeer naar het verloren land en bracht zijn haat tegen Joden over op zijn zoon. Rond zijn 17de wilde die zich wreken: 'Ik had met plezier Israëlische soldaten afgeknald.'

Dankzij een bezoek aan Auschwitz begon AlDe'emeh in te zien dat het lijden van de Joden door de eeuwen heen leek op het lijden van de Palestijnen nu. Het was een universeel lijden. Hij wilde niet langer haten en tevergeefs verlangen naar een land dat hij nooit had gehad. In 2014 plantte hij een olijfboom op de kale vlakte die ooit Sabbarin was geweest en trok naar Jeruzalem, waar hij contact legde met Joodse jongeren.

U heeft geen land om naar terug te keren. Verklaart dat mede waarom u zo verknocht bent aan België en er alles voor wilt doen?

'Ik heb niets anders dan België, dat versterkt mijn gevoel voor dit land. Maar zelfs als Israël morgen zegt: kom hier wonen, zou ik niet gaan. Het is verleden tijd. Het heeft geen zin constant met ergens anders bezig te zijn. Ik heb mijn familie aan dat gevoel ten onder zien gaan. Mijn vader is compleet getraumatiseerd. Net als veel andere mensen in die situatie. Het is genoeg geweest.'

Na de aanslagen in Brussel was u totaal van slag. U dwaalde in legeruniform door de bossen achter het huis van uw ouders in Baardegem. Wat gebeurde er met u?

'Ja, ik was kapot, echt waar. Misschien ben ik te empathisch. Ik beeldde me in hoe mensen in de metro vlak bij mijn huis waren doodgegaan. Ik voelde me eenzaam. U moet weten: ik was vlak daarvoor opgepakt, daarna liet de Staatsveiligheid mij zitten. Terwijl ik goed bezig was. Ik was een van de beste informanten van België. Dat is gewoon zo. Ik kreeg dagelijks tientallen keren informatie, ik stond in contact met al die jongens. Toen ik niet verder mocht, had ik tranen in mijn ogen. En toen kwamen die aanslagen. Ik heb Staatsveiligheid gesmeekt: alsjeblieft, geef me een taak.'

En? Werkt u weer voor ze?

'Nee.'

U bent afgelopen jaarwisseling naar Noord-Irak geweest, u bent het IS-front in Mosul op een paar meter genaderd. Wat leerde u daar?

'Vroeg of laat gaat het daar ontploffen. Denkt u echt dat mensen die niet achter Assad staan dat straks ineens wel doen? En als het escaleert, gaat de hele regio mee, ook Israël. De politieke leiders van Israël beseffen niet dat hun huidig beleid een gevaar is voor de inwoners. Er is een kans om vrede te sluiten met de Palestijnen, omdat zelfs Hamas zich heeft neergelegd bij de grenzen van 1967. Maar ik geloof niet dat de Israëlische leiders die kans zullen grijpen.'

En als het ontploft in het Midden-Oosten?

'Dan is de grote vraag in hoeverre wij er in Europa door worden meegesleept. Dat hangt af van ons allemaal. Ik heb gemerkt dat iedereen zich slachtoffer voelt, de een van angst en uitzichtloosheid, de ander van stigmatisering en wantrouwen. Neem je verantwoordelijkheid, verander een negatieve ervaring in iets positiefs. Ik heb dat als jongen gedaan. Wat ik kan, kan iedereen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.