Van geneuzel naar geneuk

Maandag begint Bridget van BNN met een tv-programma over seksuele voorlichting. Joop van Tijn, Germaine Groenier en Angela Groothuizen gingen Bridget voor....

Germaine Groenier! Een onvergetelijke naam voor een hele generatie laat-dertigers. Broeierige vrijdagavonden, midden jaren zeventig. Het transsistorradiootje mee naar bed, om stiekem naar het (naamloze) VPRO-programma te luisteren waarin Groenier zonder gêne bellers te woord stond over seks. Seks! Daar hoorde je niet over. Later zou Veronica's Radio Romantica dezelfde aanpak hanteren.

Het laatste voorlichtingsprogramma over seks op de televisie is alweer een tijd geleden, maar maandag pakt BNN de handschoen op met de zevendelige tv-cursus Neuken doe je zo!, gepresenteerd door tv-babe Bridget Maasland (zie kader).

Seksuele voorlichting op televisie is altijd beladen geweest.

Het roemruchte VARA-programma Open en bloot uit 1974, waarin presentator Joop van Tijn op indrukwekkende wijze het woord 'neuken' in de mond nam, staat in het collectieve geheugen gegrift als het eerste tv-programma over seks. Ten onrechte. Sex in wording was er eerder. Het presentatieduo dr. A. van Swol en dr. H. Musaph behandelde het onderwerp vooral als een medische kwestie, getuige ook de lp-versie die ervan verscheen onder de naam Ziek zijn, beter worden.

Het duo kon maar matig bekoren. 'Geneuzel van twee heren in witte jas', zo omschrijft Hedda van Gennip dat programma nu. Van Gennip was destijds regisseur van Open en bloot. 'Met Open en bloot wilden we benadrukken dat seks ook leuk was. Dat was een tamelijk nieuw inzicht destijds.'

Het programma, waarvan nog slechts een van de tien uitzendingen bewaard is gebleven, was meteen een succes. Om de leader, waarin 22 naakte lijven de titelwoorden vormden, en om de mengeling van sketches (met teksten van onder anderen Hans Dorrestein en gespeeld door Olga Zuiderhoek en Onno Molenkamp), statements en de kenmerkende presentatie door Van Tijn. Diens aandeel lag gevoelig bij de VARA, aldus Van Gennip: 'De omroep voelde er niets voor zo'n onderwerp te laten presenteren door een gezaghebbend politiek commentator en interviewer. Maar wij hielden vol. Iederéén doet immers aan seks, en Joop al helemaal.'

Seksuele voorlichting op televisie - het moest ervan komen, en het zal nooit verdwijnen. Duitsland had in de jaren zestig Oswalt Kolle, die onbekommerd zijn eigen vrouw en 16-jarige dochter naakt filmde voor openhartige 'voorlichting' (door sommigen als porno betiteld). In de preutse Verenigde Staten was het, in de jaren tachtig pas, televisiedokter 'Dr. Ruth' (Westheimer) die met haar wat naïeve toon, haar Duitse accent ('Ze zjoy of zex') en haar onverschrokken aanpak een grote ster werd. Ze nam iedereen serieus, zelfs degene die bekende een pot pindakaas mee naar bed te nemen.

In Nederland is de seks sinds de jaren zeventig in incidentele uitzendingen en series aan bod gekomen, maar zelden heeft het zo'n indruk gemaakt als Open en bloot. Schaamte bleef bestaan, tot eind jaren tachtig. Toen durfde de IKON het niet aan om een registratie uit te zenden van Karel Eykmans openhartige toneelstuk Liefde en van dattum, omdat twee jongeren er seks beleefden voor het huwelijk. Tien jaar later (1998) was de tijd kennelijk wel rijp voor het programma Jonge heren, een serie waarin jongens openhartig werden geïnterviewd over hun intiemste gedachten. 'Bij rukken kun je net zo goed aan een koeienvlaai denken, het maakt niet uit voor het klaarkomen', aldus een van de geïnterviewden.

De aids-epidemie van 1982 betekende een doorbraak na een lange periode van stilte, zegt historisch pedagoog dr. H. Röling van de Universiteit van Amsterdam. Veilig vrijen werd noodzaak. Röling herinnert zich nog levendig de thema-avond in 1987 waarop presentatrice Leonie Jansen ('als presentatrice van het Jeugdjournaal de nationale juf bij uitstek') een condoom om een kunstpik wikkelde: 'Dat gilletje!'

In openheid was daarmee een grens verlegd, zegt hij. Net zoals de titel van het BNN-programma Neuken doe je zo!, volgens Röling de wens verraadt opnieuw een grens te verleggen. Hij is voorstander van voorlichting op televisie. Maar negatieve aspecten zijn er ook: 'Een probleem is hoe je dingen moet uitleggen zonder jongeren te bewegen tot iets waar ze niet aan toe zijn.' Röling noemt onderzoek onder scholieren waarin een substantieel deel van de meisjes op hun 14de al begonnen bleek met seks. Allen bleken daarna een paar jaar te wachten met verdere stappen.

Iets soortgelijks constateert Yuri Ohlrichs van de Nisso/Rutgersgroep. Voorlichting op tv, of wat daarvoor moest doorgaan, is volgens hem in de loop der decennia steeds explicieter geworden. Veranderende tijden. Maar er schuilt het gevaar dat de makers een beeld van seks scheppen dat niet overeenkomt met de gemiddelde praktijk. Ohlrichs, werkzaam als voorlichter op scholen: 'Al moet ik wel zeggen dat de programma's van Menno Buch ondanks het absurde heel geschikt waren als lesmateriaal op scholen. Ze ontlokten veel discussie.'

Naast de aids veroorzaakte ook de komst van de commerciële televisie, eind jaren tachtig, een opleving. Onder de noemer 'informatie' trokken cameraploegen massaal richting de Wallen, SM-clubs en kinky feesten om er verslag van te doen. Ursul de Geer deed in Het is hier fantastisch gedetailleerd verslag van de wippende vakantiejeugd op Griekse eilanden, en velen volgden.

In het RTL-praatprogramma Lief en Leed was volop ruimte voor seks in alle gedaanten. Ook onder het mom van informatie zagen wij de afgelopen jaren Catherine Keyl de wereld van SM verkennen. Op SBS 6 beoogde de voormalige miss België, Goedele Liekens, met Over sex gesproken een soort voorlichtend programma te maken. De doe-het-zelver mocht zich voor zijn seksuele gerief (maar meer nog voor het leedvermaak bij de kijker) bij Menno Buch in een opblaasbadje laten overgieten met blikken bonensoep. Wie nu na tienen langs zenders als SBS 6, V8 of RTL 5 zapt, struikelt er over het willige vlees.

Voorlichting is dat allemaal niet, ook al zeggen de makers soms van wel. Meestal was het kleffe erotiek, bedoeld om de kijkcijfers op te krikken. 'Als het puur om voorlichting gaat, is er nooit veel geweest op tv', zegt Sanderijn van der Doef, seksuologe en psychologe bij het NIGZ. 'Voorlichting moet gericht zijn op jongeren. Open en Bloot was bedoeld voor volwassenen. Jongeren hoorden destijds helemaal niet bezig te zijn met seks. Goedele Liekens bij SBS, dat was ook voor volwassenen.'

Van der Doef roemt, en met haar vele deskundigen, het AVRO-programma Seks met Angela, uit 1995. Angela Groothuizen deed precies wat nodig was: in een kring met kussens op de grond met jongeren praten over seks. In vorm en inhoud is het programma alweer passé, zegt Van der Doef. 'Je bereikt geen jongeren meer met een praatprogramma, en al helemaal geen laag opgeleiden, die vaak het meest behoefte hebben aan voorlichting.'

Zelf ziet van der Doef veel heil in het BNN-programma Neuken doe je zo!, waarbij zij als deskundige betrokken is. Het doet niets af aan haar verlangen een ander programma van de grond te tillen, maar dan gericht op jonge pubers, in plaats van de twintigers waarop BNN zich richt. Van der Doef: 'Ik ben al een paar jaar bezig tv-makers te interesseren. Ze voelen er maar weinig voor. Het antwoord is steeds: ''er is al zo veel seks op tv.'' Dat is waar, maar het is geen informatie, of soms onjuiste informatie.'

Momenteel is zij echter in onderhandeling met een omroep die er voor lijkt te voelen. Een probleem is geld. 'Seks scoort alleen als de extremen worden getoond, maar bij voorlichting moet je dat juist niet doen', zegt Van der Doef.

Dat laatste beaamt Janine Hester van MR70/Rutgershuis. Extremen zoals Catherine Keyl of Menno Buch die hebben getoond, hebben wel een voorlichtende waarde, maar een negatieve, zegt zij. 'De verwarring bij jongeren over seks wordt er alleen alleen maar groter door. Dat leidt al snel tot afkeer van seks.'

Voorlichting op tv moet herkenbaar zijn. Een cursus pijpen, te zien in het komende BNN-programma Neuken doe je zo!, vind Hester daarom waanzinnig. Laat de jongere het lekker zelf uitzoeken! Stel je bent 15, en je bent aan je eerste zoenen toe. Durf je dan meteen te pijpen? Natuurlijk niet!'

Als de seks op tv de afgelopen decennia iets heeft duidelijk gemaakt, dan is het dat de seksuele revolutie maar kort heeft geduurd. Het denken over seks sloeg in krap twintig jaar om van 'leve de lol en de vrijheid' van Open en bloot naar een problematisch onderwerp.

In 1998 ging zelfs de keurige EO overstag. In Save Sex legde de omroep uit dat seks en erotiek op televisie te rooskleurig werden voorgesteld. Bij de EO bekenden jongeren met het schaamrood op de kaken wel eens een 06-nummer te hebben gedraaid of een seksboekje te hebben gekocht. Oorzaak: de billboards met blote vrouwen en de media.

'Over neuken wordt op tv openhartiger en ook onbeschaamder gesproken dan Van Tijn ooit had kunnen dromen', constateerde NRC Handelsblad in een hoofdredactioneel commentaar vijf jaar geleden, en koppelde er een pleidooi aan voor het recht gevrijwaard te blijven van al dat gefilmde geslachtsverkeer dat ongevraagd op de kijker afkwam.

Is seksuele voorlichting op televisie nog wel nodig? Iedere puber weet immers de weg te vinden op internet. Veel sites staan klaar om onwetenden in te wijden. Op www.vrouwonline.nl is tegen betaling van 1,15 euro een cursus pijpen te vinden, een technische handleiding die alles vertelt over toompje, perineum en corona.

Toch speelt internet maar een zeer bescheiden rol in de voorlichting. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat meer dan de helft van de jongeren tussen 12 en 18 jaar voor voorlichting is aangewezen op televisie en films. In Nederland zijn het vooral jongerentijdschriften als BreakOut, Fancy en de Hitkrant die baanbrekend werk verrichten, zegt Janine Hester. Uit eigen onderzoek weet zij dat zo'n 55 procent van de jongens rond de 14 is aangewezen op de vragenrubrieken in deze bladen. Televisie speelt eveneens een rol van betekenis, maar internet is voor slechts vijf procent van de meisjes een belangrijke bron, en voor tien procent van de jongens.

Omroep BNN, die aanstaande maandag begint met Neuken doe je zo, beroept zich op weer andere cijfers. Het onderzoeksbureau Qrius heeft vastgesteld dat 51 procent van de jongeren tussen 18 en 25 jaar de seksuele voorlichting via de televisie krijgt.

En dat voorlichting nodig is, maken deskundigen op uit recent onderzoek. Daaruit blijkt dat het aantal abortussen in Nederland de afgelopen jaren fors is toegenomen: acht op de duizend vrouwen liet in 2000 een abortus plegen, tegen vijf in 1990. Zestig procent van de vrouwen is allochtoon; vooral Antilliaanse en Surinaamse vrouwen raakten ongewenst zwanger, maar ook Marokkaanse, Turkse, Afrikaanse en Oost-Europese meisjes scoorden hoger dan Nederlandse.

Germaine Groenier zou er wel raad mee weten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.