'Van Emmylou Harris verwachtenze ongebruikelijke dingen' Songs gewassen in bloed

Terwijl Nashville aan het gezicht werd onttrokken door zwelborsten en peroxidekapsels, maakte Emmylou Harris uitstapjes buiten de country. Door steeds weer te rade te gaan bij de traditie werd ze het muzikaal geweten van Nashville....

DE LAARZEN die ze op het oog had, moest ze laten staan. Computerstoring in de schoenenwinkel, all systems down. In plaats daarvan heeft ze nu een rok gekocht. De Amsterdamse laarzen moeten dan maar wachten tot volgende maand, als ze terugkomt om in Paradiso te spelen.

Jazeker, Emmylou Harris speelt in Paradiso. Ze is er veel enthousiaster over dan je zou verwachten van een vrouw die 25 jaar in de muziek zit. Ooit hoorde ze er een concert van de al lang vergeten zanger/songschrijver Eric Taylor. Zelf trad ze er nooit op.

Ze is in Amsterdam om haar nieuwe cd onder de aandacht te brengen. Een opmerkelijk album, niet alleen omdat het is geproduceerd door Daniel Lanois, bekend van U2, Bob Dylan, Neville Brothers, Peter Gabriel en, sinds Acadie, vooral bekend van zichzelf. Lanois doet ook mee in haar nieuwe band, die verder zal bestaan uit bassist Daryl Johnson en drummer Brady Blade.

Dat concert in Paradiso belooft heel anders te worden dan de New American Music Tour, waarmee ze in april in een vooral door Opel-dealers met vrijkaartjes bevolkt Haags Congresgebouw optrad. Eerst kwam glittercowboy Marty Stuart, daarna Trisha Yearwood met haar Songfestival-repertoire en tenslotte Emmylou en de legendarische Hot Band, los uit de pols en met de zakken vol klassieke songs. Verlegen meisje van 48, half verscholen achter grote gitaar, dat als ze bloemen krijgt iets zegt als: bedankt, we zullen ze deze week opeten, Californian cuisine.

New American Music is old hat, zoveel werd wel duidelijk. Het drietal dat daar in Den Haag het nieuwe elan uit Amerika moest verbeelden, vormde een perfecte afspiegeling van wat country tegenwoordig is: veel gladde show, veel middelmatige songs en in de periferie daarvan de artiest die doet wat hem goeddunkt. Een artiest zoals Emmylou Harris, die daarmee steeds meer een kat in een vreemd pakhuis wordt.

Haar springerig-grijze haar is de enige serieus te nemen aanwijzing voor haar leeftijd. Amper een rimpel te bekennen rond haar grijsgroene ogen, bekroond met smalle wenkbrauwen. Hoge jukbeenderen en lange, beweeglijke vingers aan smalle polsen maken haar tenger en taai tegelijk. De openhangende zwarte blouse, de zwarte wijde rok en de halfhoge laarsjes zorgen voor een zweem country-chic. Je zou er van kunnen gaan bibebben.

Haast verontschuldigend legt ze uit hoe ze bij zoiets bizars als de New American Music Tour betrokken raakte. 'Ik had tijd over en het was toevallig de twintigste verjaardag van de Hot Band. Kort daarvoor hadden we een gelegenheidsconcert gegeven en dat was me wel bevallen. Met Marty Stuart en Trisha kan ik goed opschieten, dus waarom niet.

'Men moet wat ik doe geen New American Music noemen. Dit was gewoon de muziek die ik al twintig jaar speel. Maar ook daar kun je geen etiket op plakken. Amerika is een smeltkroes van culturen en muziekgenres, waaruit je je eigen muziek destilleert. Als je er toch een naam aan geeft, noem het dan gewoon country.'

Het lijkt alsof het woord country niet langer deugt. Als het even kan, wordt de naam vervangen, door iets besmuikts als New American Music of Heartlands Music. Slechte public relations, noemt Emmylou Harris dat. 'Toen ik opgroeide kon countrymuziek niet door de beugel. Wie dat mooi vond was bij voorbaat een racist. Ik denk dat Gram Parsons heeft laten zien dat als je om die reden country verwerpt, je het kind met het badwater weggooit. Country is populairder dan ooit, maar met verwaterde versies van wat het vroeger was. Het is nu hip op een vreemde manier, met doorsneemuziek.'

Gram Parsons. Even overheerst de verbazing dat ze hem nog steeds als referentiepunt gebruikt. De in 1973 overleden Parsons is de man die het zangeresje Emmylou Harris in folkclubs in Washington oppikte en tot de country bekeerde. Hun duetten behoren tot het mooiste dat er is op het gebied van menselijke samenzang.

Ze is sedertdien trouw gebleven aan zichzelf: eerst en vooral zangeres, en pas in de laatste plaats vedette. Terwijl Nashville langzaam aan het gezicht werd onttrokken door zwelborsten en peroxidekapsels, bleef Emmylou nieuwsgierig naar alles wat buiten het eigen territorium gebeurde. Ze maakte uitstapjes en keerde weer terug, om opnieuw bij de traditie te rade te gaan. Het heeft haar geleidelijk tot muzikaal geweten van Nashville gemaakt.

Aan de heersende opvattingen liet ze zich nooit veel gelegen liggen. Ze zong wat ze mooi vond, maakte elektrische country-rock met de Hot Band, was een sweetheart of the rodeo, deed akoestische bluegrass met de Nash Ramblers, texmex en Spaanstalige ballades. Ze vuurde scherpe pijlen af en deed harten smelten. Een produktief songschrijver is ze nooit geweest, maar dat maakte niet uit: elke song die ze met haar zilveren stem aanraakte, werd van haar.

Dat juist zij voorzitter is van de Country Music Foundation, is tekenend. 'Kwestie van in de etalage zitten', zegt ze bescheiden. 'Het is een organisatie die de oude muziek toegankelijk maakt. Er is een archief van Amerikaanse muziek, met foto's, bladmuziek en instrumenten, je kunt er de gitaar van Jimmie Rodgers zien en souvenirs van Elvis. Een min of meer bekend iemand als voorzitter helpt als er aandacht van de media nodig is.'

Toen begin oktober in de Grand Ole Opry in Nashville de Country Music Awards werden uitgereikt, de Grammy's van de countrymuziek, pleegde Emmylou een daad van stil verzet. Terwijl Dolly, Wynonna en Tammy de handen stukklapten voor de jongste lichting imitatoren, zat Emmylou thuis. Ze keek naar een honkbalwedstrijd op het andere net.

Wel is ze blij met de uitkomst: vier hoofdprijzen voor Alison Krauss. 'Ze komt van de bluegrass en she sticks to her guns. Vanuit haar trouw aan de traditie neemt ze de muziek mee naar het heden. Daaraan zie je dat toch de room komt bovendrijven. Zoiets herstelt m'n vertrouwen. Niet zozeer in de muziek, dat raak ik nooit kwijt, maar wel in de mensen. Wat echt goed is, wordt herkend. Je begint met fruitwijn en komt uit bij de beste bourbon. Misschien is er iemand die op deze manier Mighty Dark Road to Travel van Bill Monroe hoort, en denkt: daar wil ik meer van weten.'

Ze citeert filmmaker Ken Burns: we weten niet waar we heen gaan, maar wel waar we vandaan komen. 'Je leert van wat er was, wordt erdoor geïnspireerd, en dan moet je door. Anders zouden we nooit verder dan Hank Williams senior komen. De Stones luisterden naar Muddy Waters, en hun muziek is nu samen met die van Mozart de ruimte ingeschoten om buitenaardse wezens te laten horen waar we hier op aarde zoal mee bezig zijn.'

De nadelen van het gependel tussen genres zijn haar niet bespaard gebleven. Aan het eind van de jaren tachtig onderging de countrymuziek een gedaanteverandering - vet, glad en vluchtig werd de mode. Het was precies alles wat Emmylou Harris niet was. Voor Warner Brothers was dat het signaal om de grijzende vedette de deur uit te doen. Reprise bood nog even soelaas. Ze bracht er Live at the Ryman uit, het mooiste akoestisch eerbetoon dat de country zich kan wensen. Maar het grote publiek zat daar niet op te wachten, net zomin als op Cowboy's Prayer, de opvolger. Waar zou het met Emmylou Harris heengaan?

Vorige maand kwam het overtuigende antwoord. Producer Daniel Lanois zette op Wrecking Ball een wonderlijk parcours voor haar uit. De stem van Emmylou Harris dwaalt door een spookhuis waar je tot je enkels kunt wegzinken in zompige bodem. Er klinken tikken van staal op staal, maar ook onwaarschijnlijk diepe basgeluiden en overstuurde gitaren. En al die geluiden slingeren zich door echoputten en langs heftig kaatsende wanden voordat ze ten langen leste de buitenlucht in mogen.

Vreemd genoeg voelt haar stem, tot dan toe toch vooral gewend aan schoongepoetste, kraakheldere milieus, zich daar heel goed thuis. Er is tegenstand, er zijn obstakels, er is soms een gevoel van onbehagen, maar de zang wordt er alleen maar krachtiger door. Onder die druk van buitenaf maakt ze de stap van troost naar verleiding, en vaak is dat ook de stap die van country naar popmuziek leidt. Als een sirene lokt ze haar gehoor naar de klippen van ontrouw en valse beloften.

'Het is een echte Harris/Lanois-plaat geworden', zegt ze. 'Zijn inbreng is zeer bepalend. Dat was ook de bedoeling. Het moest herkenbaar zijn. Ik wilde kijken wat hij met mij zou doen.'

Ze vertelt dat ze Lanois vooral vroeg vanwege zijn eerste soloplaat Acadie, en vanwege Oh Mercy van Bob Dylan. 'Hij gebruikt ritmes die net niet voor de hand liggen. Alles wat hij doet krijgt een beklemmende, spookachtige sfeer. Maar hij is weer niet zo atmosferisch dat het organische van de muziek verdwijnt. Juist zijn eigen plaat klinkt bijna live. Daniel is geen slavendrijver die steeds meer overdubs maakt, hij kiest voor de opname met de meeste hartstocht.'

'Mijn stem is een instrument in het palet dat Lanois gebruikt. Hij is de schilder van een landschap, dat is de metafoor waar ik steeds bij terugkeer. Op een blanco doek heeft hij een portret geschilderd, van mij en van mijn stem.'

De plaat werd goeddeels opgenomen in Nashville. Niet omdat alles daar als vanzelf beter gaat klinken, maar omdat Emmylou er woont en bij haar twee dochters wilde zijn. 'Het maakt Daniel niet uit waar hij opneemt. Hij brengt z'n eigen versterkers, microfoons en andere apperatuur mee. Platen maken kun je overal.'

Of de mensen in Nashville haar na Wrecking Ball nog gedag zeggen? 'Tot nu toe wel.' Ze lacht. 'Van mij verwachten ze ongebruikelijke dingen, ze weten dat ik meer wil dan Blue Kentucky Girl of Roses in the Snow. Ik ben niet opgegroeid in een hutje in de Smoky Mountains. Op de radio thuis in Montgomery, Alabama, hoorde ik Merle Haggard en The Beatles. Dat zijn mijn wortels.'

Lanois en Harris hanteerden een werkwijze die heel goed bij country past: de nummers zijn zo veel mogelijk in één keer opgenomen, met een vaste groep muzikanten in een studio waar iedereen oogcontact met de anderen heeft. 'Leakage is my friend', citeert Emmylou. 'Daniel houdt van lekken. Als jouw microfoon iets oppakt van de geluiden van anderen, krijg je als het ware een extra persoon in de studio, samengesteld uit alle aanwezigen.'

De studiomuzikanten weerspiegelden de achtergrond van Lanois: toetsenist Larry Mullen van U2 voor het plechtstatige, bassist Tony Hall van The Neville Brothers voor de swing, drummer Larry Mullen voor de basis en Lanois zelf die op alle denkbare snaarinstrumenten kleur aanbrengt. 'Zingen met de muzikanten die hij had samengebracht gaf me een heel natuurlijk gevoel. Hij is zich zeer bewust van de elementen die iets maken tot wat het zijn moet, terwijl ik emotioneler reageer. Daarom is hij producer en ik niet.'

Ongebruikelijk was ook dat de songschrijvers werden uitgenodigd om mee te doen. Steve Earle tokkelt op Goodbye, Neil Young is te horen op Wrecking Ball, Lucinda Williams speelt gitaar op Sweet Old World, de zusjes McGarrigle zingen en als Jimi Hendrix nog leefde, had hij vast de solo op May This be Love gespeeld.

Ze vertelt dat in het geval van Goodbye van Steve Earle zelfs aan de mix weinig is gedaan. 'We kregen de moleculen van die ene nacht later niet beter geordend. Alleen die prachtige solo van Lanois is ingespeeld. Vaak begonnen we met een soort folksong-bezetting: de bassist op shaker, de slagwerker op handdrum, dan mandoline en gitaar en piano erbij.'

Veel van wat ze zingt gaat over weggaan, over de pijn van een vertrek, over het afscheid nemen dat daarbij hoort, over het leven dat vervliegt, over aanvaarding en verlangen. Troost is dan een schaars goed. Soms is er een naaste die soelaas biedt, soms moet je geduld hebben tot in het hiernamaals. Een geliefde is voorgoed weg, zonder dat je nog weet of je wel afscheid hebt genomen, een weeskind raakt verdwaald op de snelweg van God. It don't matter where I lay, all my tears be washed away. Diep van binnen is Wrecking Ball een bluesplaat.

Emmylou Harris beaamt het. 'Ik begin niet aan de opnamen met zo'n thema in m'n hoofd, maar terwijl de songs elkaar verdringen om te worden gezongen, merk je dat ze iets gemeen hebben. Orphan Girl, Going Back to Harlan en All My Tears, dat waren de eerste songs die ik koos. Die veroorzaakten een magnetisch veld dat de andere songs aantrok. Het is als het rijgen van een kralenketting, waarmee je uitkomt bij een patroon dat hopelijk niet te symmetrisch is. De muziek gaat een eigen leven leiden. Dat is een intuïtief proces waarbij je niet moet ingrijpen. Jegens alles wat je niet weet, past respect. Ik zag onlangs een film over hoe een tapijt wordt gemaakt. De laatste zin was: uiteindelijk komt het er op aan je intuïtie te gebruiken en moedig te zijn. Dat geldt voor elk creatief proces, elke dag van je leven.'

Hoe je weet wanneer een song echt goed is, zo goed dat je die zou willen opnemen? Ze schudt het hoofd. 'Ik kan daar bijna geen antwoord op geven. Er moet ergens iets waars in de woorden doorklinken, ik moet poëtisch geraakt worden. Een vriend van mij zegt: een goede song is gewassen in bloed.

'Goodbye is misschien een van de beste nummers die ik ooit heb gehoord. Het is zeker een van de droevigste: het bloed gutst er van af. Als ik wist hoe je dat bereikt, dan zou ik zelf meer schrijven.'

Emmylou Harris: Wrecking Ball. Grapevine Records GRACD 102.

Emmylou Harris en de Daniel Lanois Band spelen 18 november in Paradiso, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden