Van Duijn is belangrijker dan Fortuyn

Het gebrek aan humor bij de autoriteiten heeft Roel van Duijn veel ellende opgeleverd.

De autobiografie van Roel van Duijn, in de jaren zestig één van de oprichters van de provobeweging, heeft als ondertitel Autobiografie van PD106043 in samenwerking met de AIVD. Het is een stijlfiguur dat ooit strijdmiddel was. 'Heb uw vijand lief' was een manier om die vijanden razend te maken. Een reeks van provoplannen was gevat in een aanbod om de autoriteiten te helpen. Het 'witte kippenplan' was daar één van: agenten zouden niet met een pistool en gummiknuppel, maar met verband en medicijnen, lucifers en condooms de straat op moeten. Dienstverlening voorop! Het 'witte fietsenplan' was een plan om de autoriteiten te helpen het verkeersprobleem in de Amsterdamse binnenstad op te lossen. Dat plan is inmiddels in Parijs ingevoerd, zij het dat de fietsen daar niet helemaal wit zijn en ook niet helemaal gratis.


De provo's richtten het Oranjecomité De Parel van de Jordaan op en vroegen burgemeester Van Hall of hij erelid wilde worden. Na de door rookbommen verstoorde huwelijksvoltrekking van Beatrix en Claus schreef het comité aan Van Hall: 'Beste meneer Van Hall, Enige tijd geleden nodigden wij u uit ere-lid te worden van het Oranjecomité De Parel van de Jordaan. Het doet ons genoegen om, nu het huwelijk voltrokken is, te kunnen constateren, dat u zich met de volle inzet van uw persoonlijkheid op deze zaak geworpen hebt. De meest spectaculaire provocaties werden verricht door de politie. Hiervoor bent u in laatste instantie verantwoordelijk. BRAVO.' De brief eindigt: 'Hopende in de toekomst meer van uw briljante ideeën te kunnen gebruiken.' Van Hall zou de loftuitingen van provo niet overleven.


De provo's wilden ook prinses Beatrix helpen om keizerin van Europa te worden. De steun werd door de prinses niet erg op prijs gesteld. Als er iets duidelijk wordt uit de biografie van Van Duijn dan is het wel dat gezagsdragers weinig gevoel voor humor hebben.


Maar er was ook een andere kant aan provo die in deze autobiografie uitgebreid aan de orde komt. Van Duijn was een man met een missie. Al op de middelbare school in Den Haag voert hij ban-de-bom-acties, tegen de atoombom, die er uiteindelijk toe leiden dat hij naar Amsterdam vertrekt om ook daar actie te voeren. Hij heeft het in Amsterdam zó naar zijn zin dat hij het dringend verzoek van zijn doodzieke vader om direct terug te komen in de wind slaat. Vader Van Duijn had met een curator van de Montessorischool gesproken: 'Ik kan kiezen: jou naar de psychiater sturen, of je van school nemen.' Zijn zoon antwoordt: 'Nee, ik kan niet terugkomen. Ik heb een belangrijke politieke opdracht.' Roel wordt van school gestuurd, misschien wel omdat hij samen met zijn vriend Hans hun leraar Bijbelkennis, Nagelkerke, die Hans eerst had uitgehoord en de zaak daarna bij het curatorium aanhangig gemaakt had, de volgende brief geschreven had: 'Je bent een verrader. Aan onze wraak zul je niet ontsnappen, bijbelhuichelaar! We kennen je nu. Nagelkerke, pief paf poef.' W.g. Hans en Roel.


Dat dreigen met geweld wordt door Roel van Duijn in zijn boek sterk gerelativeerd en met de wetenschap van nu heeft hij daar ook gelijk in. Maar de geheime diensten die hem vanaf de ban-de-bom-acties in Den Haag volgden, hadden toen de wetenschap van nu natuurlijk niet. Zij namen die dreigementen serieus, vooral toen die ook in pamfletten verspreid werden. In provo 1 stond een recept voor een bom. In datzelfde nummer had Van Duijn een klappertje geplakt met daaronder de tekst: 'Pak een hamertje en maak met een ontploffing een begin van de revolutie in je eigen leven.' In provo 7 werd een brief afgedrukt waarin de schrijver beweerde dat machthebbers erop uit waren de bevolking uit het centrum van de stad te verdrijven. De schrijver riep op tot verzet tegen deze 'deportatiepolitiek' en tot het 'liquideren van overheidsmisdadigers, zolang zij hun daden begaan'.


Hoe moesten de geheime diensten weten dat dit een grap was? Van Duijn kreeg zes weken gevangenisstraf, maar de helft daarvan werd hem door de koningin kwijtgescholden. Hij toont zich daar verbaasd over. Zou hij niet weten dat Juliana tien jaar eerder - ten tijde van de Hofmans affaire - zelf bijna opgesloten was (in een psychiatrische inrichting) omdat zij op eigen initiatief in de VS enkele pacifistische toespraken gehouden had? Die toespraken waren weliswaar niet zo ludiek als die van Roel van Duijn, maar ze werden door de regering even serieus genomen.


In een gefingeerde troonrede (provokatie nr 7) voerde Van Duijn koning Willem II ten tonele, de man die in 1848 in één nacht van conservatief liberaal geworden was. Juliana droomde - volgens Van Duijn - dat haar overgrootvader tegen haar zei: 'Het is nu Jouw beurt om in één nacht van monarchiste anarchiste te worden. Doe aldus en zie niet weerom.' Deze troonrede stond veel dichter bij de waarheid dan de schrijver ervan vermoedde. Had Van Duijn het woord anarchiste door pacifiste vervangen dan had hij de geestesgesteldheid van Juliana treffend weergegeven.


Het boek staat vol met voorbeelden van de schier onuitputtelijke creativiteit die de provo- en de kabouterbeweging losmaakte. De combinatie van ernst en humor, van strategisch talent en naïviteit moet voor de autoriteiten onnavolgbaar geweest zijn. Zo wist Van Duijn bijvoorbeeld niet dat de gehate burgemeester Gijs van Hall samen met zijn broer Walraven het verzet had gefinancierd (gelukkig maar, schrijft hij), waardoor de verwijzingen over het politieoptreden naar de oorlog extra hard aankwamen. Maar hij wist ook niet dat het Amsterdamse politieapparaat na de oorlog nauwelijks gezuiverd was, waardoor er veel agenten waren die de naam van 'fascisten' ook werkelijk verdienden.


Zo zijn er meer voorbeelden van naiviteit die juist daardoor doel troffen.


Het boek van Van Duijn ontleent zijn betekenis aan de invloed die de provo- en kabouterbeweging hebben gehad op het openbare leven in Nederland. Destijds was provo wereldnieuws. Het ontleent zijn spanning aan de confrontatie die hij aangaat met de geheime diensten die hem zo lang - veel en veel te lang - gevolgd hebben. Die spanning is drie dubbel gelaagd. Allereerst is er de strijd om de AIVD-documenten waar hij recht op heeft en de lange bureaucratische weg die hij daarvoor moet bewandelen. Op die weg speelt 'Mona Lisa' een ijzersterke bijrol. Dan is er de spanning als hij de pakken AIVD-documenten openmaakt en de verhalen leest die de geheime diensten over hem geproduceerd hadden (ze zijn als bijlage opgenomen). Dat is soms confronterend. Nog confronterender zijn de ontmoetingen die hij heeft met een aantal mannen die hem destijds bespioneerd hebben. Hoewel het boek met humor geschreven is, kan Van Duijn de woede daarover niet altijd sublimeren.


Wie het boek leest, komt onder de indruk van de creativiteit, de werkkracht, maar vooral de drive van de man die het politieke leven in Nederland diepgaand beïnvloed heeft. Roel van Duijn was de meest invloedrijke politicus van de jaren zestig. Hij leeft nu een teruggetrokken bestaan in Amsterdam-West. Op zijn deur heeft hij een wit bord gespijkerd waarop staat 'consulent liefdesverdriet'. Bij de presentatie van zijn boek waren geen politici en hoogwaardigheidbekleders aanwezig. Het gezelschap bestond uit oude provo's en hun sympathisanten. Er waren weinig journalisten. Toch is Roel van Duijn belangrijker geweest voor de Nederlandse politiek dan Pim Fortuyn.


Roel van Duijn: Diepvriesfiguur - Autobiografie van PD106043 in samenwerking met de AIVD.

Van Praag; 464 pagina's; € 19,95.


ISBN 978 90 4902 606 6.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden