Van dualisme zal komende jaren evenmin sprake zijn

De nieuwe coalitie streeft naar meer dualisme tussen kabinet en Tweede Kamer. Tonco Modderman meent dat het om verkiezingspraat gaat....

Tonco Modderman

DUALISME is in. Tijdens de verkiezingscampagne hebben diverse partijen de burger een meer transparante en avontuurlijker nationale politiek beloofd. In het regeerakkoord heet het dat de fracties 'streven naar een meer dualistische verhouding gegeven de onderscheiden verantwoordelijkheden van kabinet en Staten Generaal'.

In 'De mythische verrijzenis van het landsbestuur' (De Volkskrant 28 juni) wordt de totstandkoming van een dualistische verhouding tussen kabinet en Tweede Kamer als feit gepresenteerd. Bij de huidige gang van zaken rond de (in)formatie en de mate waarin de politiek dualistischer zal worden, zijn evenwel enkele kanttekeningen te plaatsen.

Laten we eerst wat zaken helder stellen: a) politieke partijen en hun vertegenwoordigers streven naar maximale invloed op het landsbestuur; b) deze invloed is afhankelijk van de uitslag van de verkiezingen; c) partijen formuleren 'hun boodschap' op basis van de gepercipieerde wensen van de kiezers. De voorkeur van de nieuwe machthebbers voor een dualistische politiek dient daarom met de nodige argwaan te worden bezien.

Het is opvallend dat de grote, gevestigde partijen pas sinds kort met zoveel nadruk pleiten voor meer dualisme. De reden hiervoor is eenvoudig: de partijen hebben in de aanloop naar de verkiezingen de indruk gekregen dat de kiezers meer transparantie en spanning in de politiek wensen. Een kwestie van 'U vraagt, wij draaien'-politiek; de kiezer heeft tenslotte altijd gelijk. Dat lijkt misschien democratisch, toch kan de burger zich afvragen of deze plotselinge omslag van de 'regentenpartijen' oprecht is en of er van dualisme iets terecht zal komen. Hieraan moet worden getwijfeld.

Ten eerste werkt een politiek systeem waarin de coalitiepartijen zowel de regering formeren, als de meerderheid van de kamerzetels bezetten, dualisme niet in de hand. Om invloed op het landsbestuur te kunnen uitoefenen, hebben de coalitiepartijen, inclusief hun kamerleden, er belang bij afspraken te maken over het regeringsbeleid en deze afspraken met een Kamermeerderheid te steunen. Dat is in 2002 niet minder het geval dan vroeger.

Ook bij de huidige formatie wordt een regeerakkoord gemaakt, opnieuw in overleg met de betrokken fracties. Het belangrijkste verschil met de akkoorden uit de jaren negentig is dat in het nieuwe akkoord alleen de grote kwesties worden vastgelegd. Slechts de kleinere strijdpunten mogen in de komende jaren tussen kabinet en Kamer worden uitgevochten. Het kan ongetwijfeld aan de partijen en de media worden overgelaten hieraan de nodige aandacht te geven, waardoor de politiek transparanter en levendiger zal lijken.

Is dit nu het dualisme waarom de kiezers hebben gevraagd? Wie gelooft nu werkelijk dat de 'deals' uit het regeerakkoord bij nader inzien geen Kamermeerderheid zullen halen? Het zou pas van dualisme getuigen als de coalitiepartijen een zeer beknopt regeerakkoord met alleen een schets van de primaire beleidsdoelen zouden opstellen. De VVD speelt bovendien een wonderlijke rol, nu Zalm eerst de formatieonderhandelingen heeft gevoerd en vervolgens als fractieleider in de Kamer zal plaatsnemen. Dat zal me een dualisme geven!

Ten tweede wordt de fractiediscipline binnen de coalitiefracties in de komende jaren niet doorbroken. Fractiediscipline is het gevolg van een aantal constante factoren: het streven van partijen om maximale invloed uit te oefenen en derhalve (in het geval van coalitiefracties) het regeerakkoord 'netjes' uit te helpen voeren, de wens van individuele Kamerleden om herkozen te worden en de 'pikorde' binnen de fracties.

Eenieder die de gang van zaken in de fracties van partijen als het CDA, de VVD en de PvdA de afgelopen jaren heeft gevolgd, weet dat voor frisse, afwijkende geluiden in deze fracties weinig ruimte is als het er op aankomt. Wellicht zal de LPF erin slagen zich te onttrekken aan deze processen. Bij de fracties van CDA en VVD hoeft men daaromtrent geen illusies te koesteren.

Op betekenisvol dualisme hoeft dus de komende jaren niet gerekend te worden. Wie een werkelijk dualistisch politiek systeem wil, zal met verstrekkende wijzigingen moeten komen. De verstrengeling tussen het kabinet en de meerderheid van de Kamer, die het huidige systeem kenmerkt, zal moeten worden vervangen door een systeem waarin kabinet en Kamer werkelijk onderscheiden taken vervullen. Om dit doel te bereiken kan overwogen worden een afzonderlijke verkiezing van de uitvoerende (regering) en controlerende macht (parlement) in te voeren. Daarnaast zou het huidige systeem van Kamerverkiezingen op basis van een lijstenstelsel kunnen worden vervangen door een systeem waarin Kamerleden op persoonlijke titel worden gekozen. Eventueel in combinatie met een districtenstelsel.

Dergelijke wijzigingen zouden meer bijdragen aan het 'dualiseren' en verlevendigen van de Nederlandse politiek dan de retoriek van de aanstaande coalitiepartners. De geschiedenis van staatkundige vernieuwing in de afgelopen decennia biedt echter weinig hoop op daadwerkelijke veranderingen. Als deze immers één constante toont, is het wel de voortdurende onwil van de gevestigde partijen om mee te werken aan veranderingen. Over vernieuwing van het politieke bestel zijn vele rapporten met prachtige voorstellen verschenen, maar de feitelijke wijzigingen zijn tot op heden minimaal.

Staatkundige veranderingen kunnen alleen met medewerking van de politieke partijen tot stand worden gebracht. Deze medewerking zal echter ten koste gaan van de invloed die zij momenteel hebben. De partijen hebben er dan ook geen belang bij serieus werk te maken van dualisering. Liever nemen zij hun toevlucht tot mooie praatjes, dan boven zichzelf uit te stijgen en het belang van een transparante democratie voorop te stellen.

Terwijl de samenleving in de naoorlogse periode enorme veranderingen heeft ondergaan, vervullen politieke partijen nog slechts één taak: de selectie van politieke ambtsdragers. Het uitoefenen van invloed op het landsbestuur is daarmee doel op zich geworden. De wijze waarop de aanstaande coalitiepartners het onderwerp dualisme benaderen, past binnen dit kader. Het wachten blijft op werkelijke dualisering.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden