Van drugshol tot bungalow: zo leven Nederlandse gevangenen in het buitenland

Deze week hoort Harm Fitié of de 12 jaar cel die hij in China uitzit voor de dood van zijn buurman ook in hoger beroep standhoudt. Fitié is een van de ruim 2.000 Nederlanders in een buitenlandse gevangenis. Hoe zien hun levens eruit en welke bijstand krijgen zij?

La Modelo in Bogotá, Colombia. Beeld afp

De hel op aarde bestaat - en hij ligt in Santos. Tessa Martens kan het weten, want ze greep er ooit de hand vast van een jonge Nederlandse drugssmokkelaar die haar rondleidde door de stinkende krochten van de halfondergrondse gevangenis in de Braziliaanse deelstaat São Paulo.

Het clusterhoofd consulaire zaken van het ministerie van Buitenlandse Zaken weet nog precies hoe het daglicht er amper binnendrong, hoe de gevangenen er bijkans opgestapeld lagen in hun cellen en hoe moordenaars, verkrachters en drugssmokkelaars door elkaar krioelden. Martens: 'Ik vroeg aan die jongen of hij zijn wc wilde laten zien. Dat bleek een gat in de grond. Slapen deed hij achter een gordijntje. En de douche was een tuinslang met koud water.'

Met haar dertig jaar ervaring zou ze moeiteloos een Lonely Planet kunnen samenstellen van de beste en de slechtste gevangenissen over de grens. Ze wist bijvoorbeeld niet wat ze zag toen ze op bezoek was bij de penitentiaire vrouweninrichting in Zürich: gevangenen wasten en kookten er in luxueuze bungalows die ze met z'n vijven deelden. Zeg maar het andere uiterste van de hel op aarde.

De verste uithoeken van de wereld

Ruim tweeduizend Nederlanders zitten vast in een buitenlandse gevangenis. Dat zijn er iets minder dan een half jaar geleden, toen de Volkskrant het ministerie voor het eerst om een inventarisatie vroeg. Die dalende trend is al jaren aan de gang, de details blijven vertrouwd. De gevangenen zijn overwegend man - nog geen tiende is vrouw - en gemiddeld 42 jaar oud. Ruim de helft zit vast vanwege drugs, de rest voor zo'n beetje alles waarmee je volgens Martens ook in Nederland in de problemen zou komen.

Voor haar werk kwam ze tot in de verste uithoeken van de wereld, want in 94 landen zitten Nederlanders een celstraf uit. Sommigen zijn enkelingen, in Duitsland en Spanje zitten er honderden tegelijk opgesloten. Ze sprak bekende gevangenen, zoals Joran van der Sloot in Peru, maakte kennis met opgepakte vliegtuigspotters en raakte geroerd door de 72-jarige man die al zes jaar vastzat in een Japanse cel voor het smokkelen van een xtc-grondstof. 'Hij kon zijn ogen niet geloven toen hij mij en mijn vrouwelijke collega zag zitten. Hij riep alleen maar: een vrouw, een vrouw! Hij had jarenlang alleen maar mannen gezien.'

De Challapalca-gevangenis in Peru. Beeld afp

Met zijn ruim tweeduizend gevangenen overtreft Nederland een aantal grote landen in Europa. Zo tellen Duitsland (1.300), Frankrijk (1.800) en Spanje (2.000) minder delinquenten in het buitenland en zitten er niet meer dan vierhonderd Belgen over de grens vast. 'Misschien is het een gevolg van onze handelsgeest', oppert Martens. Daarbij heeft Schiphol, als knooppunt voor het internationale vliegverkeer, voor veel drugssmokkelaars als eind- of tussenstation van hun route gediend.

De kans bestaat dat er nog meer Nederlanders vastzitten, want de gevangene mag zelf weten of Buitenlandse Zaken over zijn detentie wordt geïnformeerd. Soms weigert iemand dat, uit schaamte. Hij verspeelt dan wel het recht op de maandelijkse bijdrage van 30 euro die Nederland beschikbaar stelt aan gevangenen die in vrijwel alle niet-EU-landen vastzitten - net als het gratis pakket met toiletartikelen dat een consulair medewerker bij het eerste bezoek meeneemt.

Een boekje met symbolen.

Over de 2 miljoen euro die Nederland jaarlijks uittrekt aan consulaire bijstand voor (juridische) hulp en resocialisatie, is in politiek Den Haag geen discussie. Maar volgens Martens begrijpen lang niet al haar buitenlandse collega's waarom haar land zijn gevangenen zo in de watten legt. 'Spanje en Duitsland hebben nog wel een potje met geld beschikbaar, maar Zwitserland laat een gedetineerde juist betalen voor elk bezoek van een consulair medewerker. Die zeggen: jij bent de gevangene, spaar er maar voor.'

Martens kan niet uitsluiten dat gevangenen hun 30 euro per maand uitgeven aan het omkopen van bewakers of aan verboden middelen. 'In Peru wordt bijvoorbeeld ongelooflijk veel drugs gebruikt en verhandeld in de gevangenis. Mensen overleven door eraan mee te doen, dus heb je overal geld voor nodig. Ook om bewakers om te kopen.'

De omstandigheden waarin Martens haar landgenoten aantreft, kunnen haar nog altijd verrassen. Neem Frankrijk, met zijn volgens haar bovengemiddeld goede rechtssysteem. 'Toch zijn de gevangenissen daar middeleeuws. Het is er koud in de winter, mensen zitten met meerderen op een cel.'

Consulaire bijstand

In de Thaise gevangenissen verbaasde ze zich juist over de uitgebreide medische zorg die er voorhanden is. En in de brandschone Japanse gevangenis die ze bezocht, mogen de gedetineerden weliswaar drie keer per week douchen, maar praten is er zowat verboden. 'Daar mag je als gevangene maximaal vijftien minuten per dag fluisteren, dat wordt met een stopwatch gecontroleerd. Ook krijg je strafpunten als je een bewaker recht in de ogen kijkt. Hoe meer strafpunten, hoe strenger het regime waarin je valt. De gevangenen in Japan willen we daarom extra aandacht geven.'

De mate van consulaire bijstand hangt af van het land waar iemand vastzit. Een gevangene in Antwerpen, met familie die over de grens woont, krijgt minder vaak bezoek van de ambassade dan iemand die onder erbarmelijke omstandigheden vastzit in Peru.

Uit onderzoek van de Volkskrant bleek zaterdag dat de Surinaamse Nederlander Jaitsen Jainandun Singh (72), die al 33 jaar in een Amerikaanse cel zit voor twee moorden die hij mogelijk niet heeft gepleegd, twaalf jaar lang geen bezoek van een Nederlandse vertegenwoordiger heeft gehad. De Tweede Kamer noemde dit woensdag zorgwekkend en zei opheldering te willen. Volgens Buitenlandse Zaken gold er tijdens Singhs detentie niet altijd een verplicht minimumaantal aan bezoeken en werd hij bezocht 'naar gelang de noodzaak of als daaraan behoefte bestond'. Hij wordt inmiddels weer 'regelmatig' bezocht door een medewerker van het consulaat-generaal in San-Francisco, aldus het ministerie.

Beperkte mogelijkheden

Hoe de gevangenen in het buitenland eraan toe zijn, wisselt volgens Martens sterk. 'Sommigen gaan heel relaxed met hun detentie om, zoals een man die ik in Düsseldorf opzocht. Hij had drugs gesmokkeld en zei: ik heb gewoon iets stoms gedaan, maar ik heb er wel geld mee verdiend. Maar er zijn er ook die stijf van de cocaïne door de cel stuiterden toen ik ze bezocht. Anderen zijn weer mentaal geknakt, of boos. Boos op Buitenlandse Zaken, op mij. Omdat we ze niet vrij kunnen krijgen, maar wel een duur vliegticket kopen om ze te bezoeken.'

Voor Harm Fitié, die vastzit in China omdat hij zijn buurman in Peking van het dakterras zou hebben geduwd, regelde het ministerie dat hij meer naar buiten mocht en zich vaker kon wassen. Verder gaan er vooral veel Nederlandse tijdschriften en heel veel slippers op de post - voetschimmel is in veel gevangenissen een hardnekkige kwaal -, al hebben Martens en haar vijftien collega's van consulaire zaken aan gekkere verzoeken gehoor gegeven. Zo is er weleens een glazen oog opgestuurd naar een Nederlandse gevangene die zijn eigen exemplaar tot twee keer toe was verloren. Een man in Spanje kreeg een nieuw kunstgebit, omdat zijn eigen gebit was afgebroken en hij niet meer kon eten.

'We kunnen veel', zegt Martens. Toch overheerst bij gevangenen en hun familie de frustratie over datgene waartoe Nederland juist niet in staat is: iemand vrij krijgen of zijn straf inkorten.

Had Nederland niet meer kunnen betekenen voor de Friese 'stekkertrekker' die in Myanmar een aantal maanden in de cel zat omdat hij per ongeluk een heilige dienst had verstoord? Martens: 'Wij kunnen Myanmar niet de les lezen, zeker niet op cultureel gebied. De rechter bepaalt de straf. Als die iets als heiligschennis beschouwt en daar staat een straf voor, dan legt de rechter die op. Het kan heel onbevredigend zijn, maar daar hebben wij geen invloed op. Wij zouden ook niet willen dat andere landen zich met onze rechtsgang bemoeien.'

Wel kan Nederland zijn twijfels uitspreken over de rechtsgang in een ander land, door een vertrouwensadvocaat in te schakelen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de zaak van Fitié. Hij krijgt morgen te horen of zijn twaalf jaar celstraf ook in hoger beroep overeind blijft.

Accepteren en je excuses aanbieden werkt het best als een ander land jou in de gevangenis stopt, zegt Martens. Net als: je goed gedragen in de cel. 'Je verzetten heeft geen zin. Dat wekt alleen maar boosheid en wrevel.'


Communiceren in de gevangenis

Hoe leg je als gevangene uit dat je vegetarisch bent als je de taal niet spreekt van het land waar je vastzit? Of dat je graag een warme trui wilt tegen de kou?

Elke Nederlander die in een buitenlandse gevangenis belandt, krijgt van de Nederlandse ambassade of het consulaat het boekje Picture it in prison. een handzame verzameling pictogrammen en steekzinnen. De zakboekjes zijn gemaakt door Prison Watch, de organisatie die zich inzet voor Nederlandse gevangenen over de grens.

Wie zijn de Nederlandse gevangenen?

Minderjarigen

Ze zijn maar met zijn zessen, toch vallen ze op: de minderjarige Nederlanders die in het buitenland een gevangenisstraf uitzitten. Vier in het Verenigd Koninkrijk, een in België, een in Frankrijk. Allemaal jongens en ze zitten vast voor drugs (twee), wapenbezit (twee), moord en geweld. Ze krijgen dezelfde bijstand als alle andere Nederlanders, maar het ministerie van Buitenlandse Zaken houdt ze vanwege hun leeftijd 'extra in de gaten'. Komt een minderjarige vast te zitten in het buitenland, dan worden zijn of haar ouders altijd ingelicht - ook als het kind hiervoor geen toestemming geeft.

Drugssmokkelaars

Nog altijd zit het merendeel van de Nederlandse gevangenen (53 procent) in het buitenland vast vanwege een drugsdelict. Vooral in Duitsland en Spanje, waar veel Nederlanders wonen. Zo veel drugssmokkelaars als in de vorige twee decennia zijn het er al lang niet meer - toen wilde er nog weleens een aan boord overlijden door de heimelijke lading die hij of zij in zich droeg.

Door de verscherpte controles neemt het aantal drugsgevangenen jaar na jaar af, met af en toe een oprisping. Martens: 'Als er een rechtstreekse vlucht bijkomt tussen Nederland en een land waar de drugs worden geleverd, trekt dat nieuwe smokkelaars aan. Zoiets heeft Duitsland ook ondervonden, toen Airberlin op het Caribisch gebied ging vliegen. We hebben er weleens zeven op een vlucht gepakt.'

Toeristen

Steeds meer Nederlandse toeristen komen in de problemen doordat ze de culturele en religieuze waarden en regels van een ander land schofferen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken merkt een toename in het aantal landgenoten dat daardoor op vakantie in de cel belandt, zegt clusterhoofd consulaire zaken Tessa Martens.

In Myanmar zat een man vorig jaar drie maanden vast omdat hij de stekker uit een versterker had getrokken die werd gebruikt voor een religieuze ceremonie. Een Nederlander die naakt poseerde op een heilige berg in Maleisië voor een selfie, ging eveneens de cel in. 'We hebben nu een paar van zulke gevallen in korte tijd gehad', zegt Martens. 'Mensen vergeten soms de cultuur en religie van een land te respecteren. Foto's maken met een boeddha, dat moet je gewoon niet doen. En dat je naakt op een heilige berg poseert: hoe kom je erop?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden