ColumnKeulemans uit quarantaine

Van Dissel toonde een verkeerde avondklokgrafiek – maar dat betekent niet dat er werd gesjoemeld

null Beeld
Maarten Keulemans

En daar deed Simon Lelieveldt, een financieel consultant die in de avonduren soms thuisonderzoek doet naar het coronabeleid, een interessante ontdekking. Grasduinend door oude presentaties en beleidsstukken viel zijn oog op een grafiekje dat niet klopte. En niet zomaar een grafiekje. Het gaat hier om een plaatje dat RIVM-wetenschapper Jaap van Dissel begin vorig jaar meenam naar de vaste Kamercommissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport, om uit te leggen dat een avondklok soms zin heeft.

De avondklok, weet u nog? De besmettelijkere ‘Britse variant’ van het coronavirus rukte op, en dus kwamen er extra maatregelen om te voorkomen dat de zorg alsnog overspoeld zou raken. Drie dagen voordat de avondklok werd ingevoerd, toonde Van Dissel de politici het niet-kloppende plaatje.

In het grafiekje zet infectieziektemodelleur Jan Brauner van de Universiteit van Oxford het geschatte effect van acht verschillende coronamaatregelen op een rij. ‘Verplicht thuisblijven’ zou, boven op de andere maatregelen, tussen de 4 en 34 procent van het R-getal afhalen, volgens Van Dissels plaatje.

null Beeld

Maar in het originele grafiekje dat Lelieveldt erbij had gepakt, is het hoogstens 22 procent – en kon de avondklok ook géén effect hebben (min 2 procent).

null Beeld

Maar dat is heftig! ‘Ik heb eerder al laten zien dat Van Dissel selectief wetenschappelijk shopt door sommige informatie te manipuleren en weg te laten in grafieken richting het parlement’, steekt Lelieveldt van wal. ‘En waarom is het effect van ‘bedrijfssluiting’ ook even naar rechts geduwd ten opzichte van origineel?’

Datamanipulatie dus. Boerenbedrog. Een wetenschappelijke doodzonde. VAN DISSEL MANIPULEERDE GRAFIEK AVONDKLOK, ik zie de nieuwskop al voor me.

Maar als ik zelf in de papieren duik, blijkt het toch anders te zitten. De grafiek van Van Dissel is niet gemanipuleerd, maar komt uit een voorpublicatie die Brauner op 23 juli op internet zette. In oktober zou Brauner de voorpublicatie verversen, met een iets ander grafiekje – de versie die Lelieveldt aantrof.

Klein bier, maak er vooral niet teveel herrie over, benadrukt Brauner zelf als ik hem de zaak voorleg. Het ging hier immers om een ruwe inschatting. ‘Vanuit dat perspectief zijn de twee versies behoorlijk gelijk’, vindt de opsteller van het grafiekje zelf. ‘In mijn optiek maakt het echt niet veel uit of de foutmarge wel of niet de 0-procentlijn raakt.’

Vooruit, geen fraude. Maar wel een fout: natuurlijk had Van Dissel de meest recente versie moeten gebruiken. Zou hij de werkelijkheid naar zijn hand hebben willen zetten en het meest ‘klinkende’ grafiekje hebben gebruikt, om de avondklok erdoor te duwen? VAN DISSEL PRESENTEERDE VEROUDERDE GRAFIEK, ik vind het nog steeds nieuws.

Maar als ik Van Dissels presentatie terugkijk, valt ook dat nogal mee. Van Dissel haalt niet één, maar vier onderzoeken aan. En in de Kamer is hij er duidelijk over: het is niet goed te zeggen wat invoer van een avondklok precies uithaalt. Het cijfer dat hij wél noemt – de avondklok zal tussen de 8 en de 13 procent van het R-getal afhalen – komt uit een ándere studie.

Waarschijnlijk heeft Van Dissel zich vergist, zeggen mensen om Van Dissel heen die ik benader – zelf wil hij niet op de zaak reageren. Wie verwacht nou dat een grafiek die je net hebt gedownload, ineens wordt bijgewerkt? ‘Helemaal niets voor Jaap’ om grafiekjes expres om te wisselen, zegt een wetenschapper die met hem samenwerkt. ‘Daar steek ik mijn hand voor in het vuur.’

In elk geval veranderde het niets aan het advies over de avondklok zelf. Het OMT beriep zich op de andere studie, die van de 8 tot 13 procent effect, en benadrukt: ‘Hoeveel effect een avondklok daadwerkelijk in de Nederlandse situatie, boven op de huidige lockdown, gaat opleveren is op dit moment niet exact aan te geven.’

In mijn hoofd is het ‘nieuws’ inmiddels verschrompeld tot VAN DISSEL GEBRUIKTE VERKEERDE GRAFIEK MAAR HET MAAKTE UITEINDELIJK NIKS UIT. Een kop, die de krant niet zal halen.

Maar daarbuiten, op de woelige meningenzee van internet, gaat het juist andersom. Daar zwelt de storm in het glas water aan tot orkaankracht: zie je nou wel dat Van Dissel de boel belazerde? ‘Rommelen met Van Dissel’, lees ik in de reacties. ‘Wetenschap met een sausje politiek’, wil iemand met de internetnaam Roeptoeter2 graag gezegd hebben. ‘Fascisme is het.’

Zo wordt een vrij onbenullige vergissing opgepompt tot keiharde fraude, een doortrapte streek die je gerust op één lijn kunt stellen met misstanden uit Nazi-Duitsland. Haal de rieken uit het vet! Zijn er trouwens al Kamervragen gesteld?

Leve de tijd waarin iedereen met een internetaansluiting bij overheidsstukken, academische studies en epidemiologische datasets kan. Maar pas op dat je niet sneller schiet dan je schaduw. Wat de nijvere zolderkamergeleerde nog wel eens vergeet, is dat het onderzoek bij het aantreffen van een vreemd grafiekje niet ophoudt – maar juist pas begínt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden