Van die drie onhandigheid het meest

Fictie, non-fictie en poe, en welke van de drie het meest? Aan poe valt veel te kluiven, terwijl de meeste fictie haastig wordt geconsumeerd....

En non-fictie? Bijvoorbeeld het essay, die denkproeve op papier? Ik kan helemaal opveren van zo'n onder je ogen ontstane, brutale of subtiele, haast nonchalant ontvouwde gedachtegang. Vaak blijft hij door je hoofd zeuren, want hij wil weerwoord. Omdat bijna niemand daar zin in heeft is het een niet erg gewild genre. Sommige van onze beste essayisten verkopen per titel krap een paar honderd exemplaren.

Maar nu de poe, ter ere van Toon Tellegen. Die doet ook aan denkexperimenten, maar dan in de vorm van gedichten of dichterlijke, absurdistische verhaaltjes. Deze zomer voegde hij een nieuwe bundel toe aan een oeuvre waar hij vast nog eens de P.C. Hooftprijs voor krijgt. Hij is wel degelijk populair. Waar hij ook voorleest, worden de oren verliefd gespitst, maar hem typeren valt niet mee. Hij is alleen maar Tellegen, of liever 'Tellegen', want de 'ik' die hij inzet is zijn dichters-ik.

Wat daar staat is in z'n niet-stelligheid zo trefzeker, dat het doet huiveren. Er zit veel wit om de woordspinsels die als acrobatische kunstjes in de bladzijde hangen, en in dat wit gonst van alles wat er aanvallen op beraamt.

Het is de clou als tekst even stand te houden, en dat lukt. Op de volgende bladzijde komt de aanval alsnog, meestal in de vorm van een variant op het voorgaande, of zelfs een omkering, en daarmee gaat het weer precies zo.

Huiveren om Tellegen? Dat is zwaar uitgedrukt bij zo'n lichte dichter. En toch, ja, omdat het zo goed is. Niet van angst, want zo je al geimideerd raakt, dat duurt nooit lang. Tellegens mens is er een van vallen en opstaan, van steeds nieuwe pogingen tot slimheid of geluk. De condition humaine wordt tegelijk weemoedig en met zelfspot ontleed.

Ik heb Tellegens humor eens hogere slapstick genoemd. Om zijn gedichten moet ik net zo goed lachen als om zijn dierenverhalen. En zoals die voor alle leeftijden zijn, zo geldt dat misschien ook voor de gedichten. Kennis is hier geen ballast, en er staat geen woord te veel of te weinig. Een kind herkent de emoties, redenaties en poses met gemak.

Dit is geen pleidooi om kinderen Tellegens poe in de maag te splitsen, maar een manier om te zeggen hoe beweeglijk die is. De grote literaire thema's, liefde, dood en de vraag hoe te leven, worden met bravoure aangekaart, maar hooguit met een voorlopige uitkomst. In het gedicht erna is het geheid een slag anders. Van de wijsheid zogenaamd in pacht hebben is geen sprake.

Minuscule oorlogen (niet met het blote oog zichtbaar) heet de nieuwe bundel, en 'arme ik' worstelt weer enorm, wat voor trucs hij ook inzet.

'Hoe te leven' is honderwerp. Het 'over liefde en over niets anders' uit 1997 was kennelijk iets te fier.

In zijn boodschap aan de Korinti gewaagde Paulus lyrisch van geloof, hoop en liefde, met als conclusie: 'de meeste van deze is de liefde'. In zijn 'antwoord van de Korinti' vervangt Tellegen het geslaagde trio door het rommelige clubje onrust, verlangen en onhandigheid, 'en van die drie onhandigheid het meest'. We hebben van alles met je woorden geprobeerd, vertellen de Korinti Paulus, maar ze trapten alleen maar op elkaars tenen; we hebben ze maar in een luie stoel gezet. 'Ze snurken./Als ze wakker worden zien we wel weer verder.'

Ook Jacobs gevecht met de engel uit Genesis wordt op bruikbaarheid getoetst. In een dramatische mini-reeks slaat de engel de 'ik' bij herhaling pats boem neer. Moet die de worsteling dus maar niet aangaan? Maar hoe moet het dan?

Poe moet je niet verklaren, zei de essayist Tijs Goldschmidt als Zomergast op de televisie. Memorabele denker, Goldschmidt, en verrassend onconventioneel. Ik zal niet gauw het bevriezende gezicht vergeten waarmee hij reageerde op het verschijnsel hondenhaat. He¿is ook een flauw spelletje: 'ik hou van katten, en honden bah.' Alsof je status zoekt over de ruggen van de dieren heen.

Ik stop, Goldschmidt indachtig, met Tellegen te verklaren. Huiver zelf maar. En kiezen tussen de drie genres doe ik al helemaal niet. Dat zou al te onhandig zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden