AnalyseMyanmar

Van dictatuur naar experiment met democratie, en dan naar weer een coup: Myanmar terug bij af

Myanmar lijkt met de coup terug bij af. De militaire dictatuur maakte plaats voor een prille democratie, en die maakt maandag weer plaats voor een nieuwe militaire dictatuur.

Op het militaire complex van Yangon wordt regeringsleider Aung San Suu Kyi vastgehouden. Beeld AFP
Op het militaire complex van Yangon wordt regeringsleider Aung San Suu Kyi vastgehouden.Beeld AFP

Myanmar is een land met een gemankeerde openbaarheid. Een vrije pers is er niet en geruchten en fake news gedijen er volop. Er was eind vorige week al enige opwinding over opmerkingen van een generaal dat het leger orde op zaken zou gaan stellen in het land, maar die geruchten werden meteen weer ontkend: de generaal zou verkeerd begrepen zijn. Sommige analisten suggereerden dat het bij dreigementen zou blijven. Dat bleef het niet.

De situatie in Myanmar was al gespannen sinds de algemene verkiezingen in november, de tweede sinds de militaire dictatuur in 2011 na decennia plaatsmaakte voor een burgerregering. De Nationale Liga voor Democratie (NLD) van regeringsleider Aung San Suu Kyi won net als in 2010 met grote overmacht, ondanks een breed gevoelde onvrede dat de beloofde democratische hervormingen en de economischevooruitgang niet snel genoeg gingen. De aan de militairen gelieerde partij USDP werd weggevaagd.

Het was al meteen na de verkiezingen voor iedereen duidelijk dat het machtige leger, de Tatmadaw, op listen zou zinnen om zoveel mogelijk invloed te behouden. Het leger had al sinds 1989 de macht in Myanmar en gaf die pas op na jarenlange druk van de door Suu Kyi geleide democratiseringsbeweging, en van westerse sancties. Méér invloed, wel te verstaan, dan de 25 procent van de parlementszetels die het leger op basis van de grondwet toch al in handen heeft. Gekozen werd voor een Trumpiaanse leugen: bij de verkiezingen zou massaal zijn gefraudeerd, een claim die door officiële internationale waarnemers wordt bestreden.

Optimisme verdampt

De coup van maandag, enkele uren voordat het nieuwe parlement voor het eerst bijeen zou komen, was wellicht mede ingegeven door de inschatting van legerchef Min Aung Hlaing dat de positie van Suu Kyi (onbetwist leider van het verzet tegen de militaire dictatuur, laureaat van de Nobelprijs voor de Vrede en moeder des vaderlands) is afgekalfd. Het algeheel optimisme uit het begin van haar regeerperiode verdampte afgelopen jaren, haar voorzichtig opereren in de schaduw van de generaals leidde tot toenemende kritiek van ongeduldige jongeren, opstandige etnische minderheden eisten meer autonomie en westerse regeringen distantieerden zich steeds meer van Suu Kyi vanwege haar weigering de vervolging van de Rohingya (de islamitische minderheid die Myanmar als ongewenste immigranten ziet) als een genocide te beschouwen.

Feitelijk is de coup van maandag slechts de bevestiging van een situatie van politieke curatele die al bestaat sinds Myanmar in 2011 aarzelend het pad insloeg naar democratie. Het democratisch experiment ontrolde zich van meet af aan onder toeziend oog van het leger. Als de militairen vonden dat het de verkeerde kant opging, konden zij altijd ingrijpen. En dat hebben ze maandagnacht gedaan, door de soldaten en de tanks de straat op te sturen en Suu Kyi, president Win Myint en talloze andere NLD-prominenten op te pakken.

De situatie nu is onvoorspelbaar. Het leger heeft naar eigen zeggen voor een jaar de macht aan zich getrokken en de noodtoestand uitgeroepen. De militairen beloven voor daarna ‘vrije en eerlijke verkiezingen’, maar vermoedelijk is er niemand in Myanmar die deze belofte gelooft, op de niet onaanzienlijke Birmees-nationalistische achterban van het leger na. ‘Ons land was een vogel die leerde vliegen, maar nu heeft het leger onze vleugels gebroken’, zei student-activist Si Thu Tun tegen persbureau Reuters.

Etnische minderheden

De komende dagen moet blijken of de meerderheid van democratisch gezinde Myanmarezen, waaronder ook de vele etnische minderheden, de aansporing van de NLD om zich tegen de militaire coup te verzetten zullen opvolgen, met het risico van een geweldsescalatie, of dat ze wijs geworden door decennia militair bewind eerst de kat uit de boom kijken. De eerste berichten wijzen op een situatie van gespannen rust.

Zeker is wel dat de verontruste reacties uit het buitenland, van onder andere de Europese Unie en de Verenigde Staten (die opriepen Suu Kyi en de andere NLD-leiders direct vrij te laten en de uitslag van de verkiezingen te respecteren) op de militaire leiders in Naypyidaw weinig indruk zullen maken. Myanmar trekt zich al tientallen jaren weinig aan van de buitenwereld. Mogelijk zou China, dat steeds meer invloed heeft in Myanmar, politiek verschil kunnen maken, maar Beijing liet maandag weten te hopen dat de partijen in Myanmar er samen uitkomen, zodat de ‘politieke en sociale stabiliteit’ van het land overeind blijft.

Aung San Suu Kyi opgepakt

Het leger van Myanmar heeft maandag een staatsgreep gepleegd. Regeringsleider Aung San Suu Kyi, president Win Myint en andere prominente leden van de Nationale Liga voor Democratie NLD zijn gearresteerd, luchthavens en grenzen werden gesloten, internet en tv gingen op zwart en de noodtoestand werd ingesteld. Opperbevelhebber Aing Min Hlaing is uitgeroepen tot de nieuwe regeringsleider.

De staatsgreep kwam kort voordat het nationale parlement voor het eerst bijeen zou komen na de verkiezingen van november, die de NLD van Suu Kyi met een monsterzege gewonnen had. Een aan het leger gelieerde partij, de USDP, werd weggevaagd. Volgens het leger was er bij de verkiezingen sprake van grootschalige fraude, iets wat door onafhankelijke internationale waarnemers wordt ontkend.

De militairen lieten via Facebook weten dat de noodtoestand voopr een jaar is ingesteld. Daarna zullen nieuwe verkiezingen worden gehouden en zal het leger naar eigen zeggen de macht aan de winnende partij overdragen. De NLD riep haar aanhangers op te protesteren tegen de coup. ‘De acties van het leger maken van het land opnieuw een dictatuur’, stelt de partij in een verklaring namens Suu Kyi.

Nationalistische aanhangers van het leger ging maandag de straat op om de staatsgreep te vieren. Veel NLD-supporters houden zich uit angst gedeisd. Op sommige plaatsen sloegen mensen aan het hamsteren. Ook stonden lange rijen bij de geldautomaten. Regeringen van westerse landen, waaronder de Verenigde Staten en de Europese Unie, veroordeelden de coup en riepen op de gevangenen vrij te laten.

Tijdlijn

1885 Koninkrijk Birma wordt Britse kolonie na inval

1922 Birma krijgt koloniaal parlement

1937 Britten scheiden Brits-India en Birma

1948 Birma wordt onafhankelijke staat

1949 Etnische rebellenbewegingen komen in opstand

1962 Militaire staatsgreep, Ne Win wordt dictator

1988 Studentenopstand neergeslagen, Suu Kyi onder huisarrest

1989 Militaire junta roept noodtoestand uit, Birma wordt Myanmar

1990 Algemene verkiezingen, zege NLD, leger houdt macht

1991 Suu Kyi krijgt Nobelprijs voor de Vrede

2007 Boeddhistische monniken beginnen Saffraan Revolutie

2008 Cycloon Nargis verwoest Irrawaddydelta

2010 Suu Kyi in vrijheid gesteld, algemene verkiezingen

2011 Militaire junta maakt plaats voor burgerregering onder Suu Kyi

2015 NLD wint eerste vrije verkiezingen met overmacht

2017 Regeringsleger verdrijft Rohingya naar Bangladesh

2019 Suu Kyi voor Internationaal Gerechtshof over Rohingya

2020 monsterzege NLD bij tweede vrije verkiezingen (nov)

2021 legercoup onder leiding van Min Aung Hlaing (1 febr)

Lees ook:

De legerleiding in Myanmar heeft met een staatsgreep de macht overgenomen. Het parlement is buitenspel gezet en regeringsleider Aung San Suu Kyi en andere prominente politici zijn gevangengezet. Daarmee keert het Zuidoost-Aziatische land na een korte periode van voorzichtige democratisering terug naar een militaire dictatuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden