Van deze groene buis ligt Twente wakker

Dagelijks pompt de Nederlandse Aardolie Maatschappij drie miljoen liter afvalwater de grond in bij het Twentse dorp Rossum. Vervuild water, gebruikt voor oliewinning. Dat moet stoppen, eist de provincie Overijssel vandaag in een rechtszaak. Maar met de winning zijn honderden miljoenen gemoeid.

90 miljoen vaten olie zitten er nog onder de grond in Schoonebeek Beeld Marcel van den Bergh

Aan de Tramweg in de Twentse buurtschap Rossum, schuin tegenover het gebouw van de scouting, ligt een terrein dat van de buitenwereld is afgeschermd met hekken en hagen. Veel is er niet te zien: niet meer dan een stel dikke groene buizen die de grond in en uit gaan. Op de achtergrond klinkt het gebrom van een pompinstallatie.

Het ziet er onschuldig genoeg uit. Toch is wat hier gebeurt middelpunt van een kort geding dat vandaag dient voor de rechtbank in Zwolle. Het is aangespannen door de provincie Overijssel en de gemeenten Tubbergen en Dinkelland tegen een collega-overheid: het ministerie van Economische Zaken. De inzet is het stopzetten van afvalwaterinjecties in de Twentse bodem.

Via de injectieput in Rossum pompt de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) dagelijks zo'n drie miljoen liter afvalwater de grond in, afkomstig van de oliewinning in het Drentse Schoonebeek. De Twentse overheden eisen dat daar onmiddellijk een eind aan komt. Zij worden daarin gesteund door hun bevolking.

Want de mensen zijn het gedonder onder de grond zat, zegt Robert Jansen, lid van Provinciale Staten in Overijssel voor GroenLinks. De aardbevingen in Groningen - 'Terwijl iedereen zei dat er niks kon gebeuren' -, de onrust rond de winning van schaliegas en de opslag van CO2 in de bodem, de lekkende zoutputten van AkzoNobel: dat alles heeft het vertrouwen van de bevolking ondergraven. Ook in Twente. 'Twentenaren zijn van nature gezagsgetrouw. Maar wat de NAM hier doet, is gewoon afval dumpen onder de grond.'

Laatste olie

Het is een verhaal met een voorgeschiedenis. Sinds 2011 is de NAM bezig met het winnen van de laatste resten olie uit het veld bij Schoonebeek. Met stoom wordt de olie in de grond vloeibaar gemaakt en opgepompt. Daarbij komt een grote hoeveelheid water mee, verontreinigd met bodemstoffen zoals zout en waterstofsulfide (H2S) en toegevoegd anti-corrosiemiddel (om te voorkomen dat de pijpen roesten).

Dit 'productiewater' wordt door de NAM via een 45 kilometer lange ondergrondse pijpleiding naar Twente vervoerd waar het in drie lege aardgasvelden wordt geïnjecteerd in de omgeving van Weerselo en Tubbergen. Dat gebeurt al vijf jaar, zonder noemenswaardige incidenten.

Tot april vorig jaar, toen de pijpleiding bij Hardenberg begon te lekken en verontreinigd water over het weiland van een boer stroomde. Op de zoute grond kan niks groeien en hij moest worden afgegraven. Uit onderzoek bleek dat de leidingwand door corrosie was aangetast.

Lees verder onder de graphic.

Beeld Bart Mijnster

Om de pijp te repareren werd de afvalwaterinjectie en dus ook de oliewinning noodgedwongen stilgelegd. Afgelopen september was de reparatie gereed en nam de NAM de leiding weer in gebruik. Business as usual. Maar waar de NAM niet op had gerekend was dat er in de tussentijd in Twente een dynamiek op gang was gekomen tegen het hele idee van afvalwaterinjectie in de bodem. De Stichting Stop Afvalwater Twente haalde begin dit jaar 30 duizend handtekeningen op. Lokale overheden eisen dat alternatieven voor de afvalwaterverwerking worden gezocht.

Toevallig liggen die er. Volgens de vergunning is de NAM verplicht elke zes jaar onderzoek te doen naar alternatieven. In 2017 loopt de eerste zesjarentermijn af. Het onderzoek is al begonnen, maar nog niet af; in juni werd een tussenrapportage gepubliceerd.

Alternatieven

Daarin worden vier alternatieven aangedragen, waarvan twee zonder injectie: het afvalwater zuiveren tot je schoon water en vervuild zout overhoudt dat gestort kan worden, of alles uit het water halen tot er schoon zout water overblijft dat kan worden geloosd in zee. Volgens een rapport van ingenieursbureau Royal Haskoning, opgesteld in opdracht van de NAM, zijn die alternatieven 150- tot bijna 500 miljoen euro duurder dan de benodigde 145 miljoen euro voor injecteren

Een tegenexpertise, uitgevoerd in opdracht van de provincie Overijssel, betwist dat. De provincie wilde dat de voors en tegens zouden worden uitgezocht voordat de afvalwaterinjectie werd hervat, zegt een provinciewoordvoerder. 'Het onderzoek heeft vragen opgeroepen, onder meer over de hoogte van de kosten', zegt een provinciewoordvoerder. Maar daar wilde de NAM niet op wachten: op 17 september is de afvalwaterinjectie hervat, met goedkeuring van het ministerie van Economische Zaken.

Via een kort geding probeert Overijssel nu alsnog zijn zin te krijgen. De provincie beroept zich daarbij op een uitspraak van minister Henk Kamp die begin dit jaar in de Tweede Kamer zei dat na de problemen met de pijpleiding het hele proces grondig zou worden geëvalueerd. 'Tot dat moment ligt de injectie van productiewater stil', aldus Kamp. Die belofte maakt schuld, vindt de provincie.

Het ministerie van Economische Zaken geeft geen commentaar. Bij de NAM is men ongelukkig met die koppeling. Want het een heeft niets met het ander te maken, zegt woordvoerder Kirsten Smit. Het onderzoek naar alternatieven voor afvalwaterinjectie staat los van de tijdelijke stopzetting door problemen met de pijpleiding, benadrukt zij.

Smit trekt een vergelijking met de aanschaf van een auto. 'Dan ga je ook rondkijken en proefritjes maken. Maar dat wil niet zeggen dat je je oude auto meteen aan de kant zet.' De NAM wil best alternatieven onderzoeken, maar ondertussen gaat de afvalwaterinjectie gewoon door.

De belangen

De economische belangen zijn groot, zegt Smit. In Schoonebeek zitten 90 miljoen vaten olie onder de grond, nog maar een deel daarvan is opgepompt. De winning biedt werk aan driehonderd mensen. Het uitwerken en operationeel maken van een alternatief kan jaren duren. 'Daar kunnen we niet op wachten.'

Pikant detail: Energie Beheer Nederland, een overheidsonderneming, participeert voor 40 procent in de oliewinning in Schoonebeek. De staat is dus behalve vergunningverlener ook belanghebbende.

Die olie kan wel wachten, zegt GroenLinks-statenlid Jansen. 'Die blijft nog wel even in de bodem zitten.' Jansen is een van de eersten die de kwestie op de provinciale agenda zetten. In het Amerikaanse Oklahoma ontstonden aardbevingen door de injectie van afvalwater in de bodem. Daar zijn ze in Twente ook bang voor. Bovendien loopt de pijpleiding dwars door beschermd natuurgebied. 'Als daar iets gebeurt, wordt het hele natuurgebied aangetast.'

Meer onrust over gewroet

De onrust over wat er ondergronds gebeurt, neemt toe in Nederland, zegt Rien Herber, hoogleraar geo-energy aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'Er gebeurt ook veel meer onder de grond dan voorheen.' Veel problemen hebben te maken met onwetendheid. 'Vroeger kreeg je op school nog geologie bij aardrijkskunde, tegenwoordig is het allemaal sociale geografie.' Wat onder de grond gebeurt, kun je niet zien. 'Dus moet je deskundigen op hun blauwe ogen vertrouwen.' En juist dat vertrouwen is tanende.

De NAM werkt ook niet echt mee om het vertrouwen te herstellen, zegt hij. Niet alleen legde het bedrijf een oproep van de Tweede Kamer naast zich neer om de afvalwaterinjectie op te schorten in afwachting van de uitkomsten van het onderzoek. Volgens Jansen blijkt uit stukken die eind november 2015 openbaar zijn geworden na een WOB-procedure dat de NAM al in 2014 wist over de zwakke plek in de leiding. 'Als ze hadden gewild, hadden ze het lek kunnen voorkomen.'

Deskundigen zien geen bezwaar tegen de opslag van afvalwater in de ondergrond. Technisch gezien is er niks op tegen, zegt Rien Herber, hoogleraar geo-energy aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het is water dat uit de grond komt en er op een andere plaats weer in gaat. Als het op de juiste manier gebeurt - niet te snel, niet te veel - is er ook geen gevaar voor de veiligheid. Voor aardbevingen zoals in Groningen hoeft Twente niet te vrezen volgens Herber. 'In Groningen is het gasreservoir van zandsteen, in Twente is dat kalksteen. Dat wordt minder snel in elkaar gedrukt. Anders had je allang bodemdaling gehad.' Een andere vraag is of het ook wenselijk is om afvalwater in de bodem te pompen. 'Dat is meer een morele kwestie.'

Wat Jansen betreft, is het antwoord 'nee'. 'Als de NAM in Schoonbeek olie wil winnen: prima. Maar als ze daarbij afval produceren, moet ze er zelf voor opdraaien. Waarom zouden wij hier de problemen van de NAM moeten oplossen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden