Van de hel naar de hemel op aarde

Hoe een homoseksuele Iraniër gefascineerd raakt door Israël

De Iraans-Nederlandse schrijver Bahram Sadeghi ontmoet in Tel Aviv de Iraans-Israëlische dichter Payam Feili. 'Vind je het niet ironisch dat jij als atheïst en gay juist van de ene religieuze staat naar de andere religieuze staat bent gevlucht?'

De Iraanse dichter Payam Feili: 'Elke dag als ik 's ochtends opsta, de gordijnen opzij schuif en naar buiten kijk, knijp ik mezelf in de arm om te zien dat ik echt in Tel Aviv ben.' Beeld Dan Balilty/AP

'Staat mij dit ook te wachten als ik straks mag reizen?!'

Payam Feili, de homoseksuele Iraanse dichter/schrijver die sinds november 2015 in Israël woont, reageert verbaasd als ik hem vertel dat ik geregeld drie uur op het vliegveld Ben Gurion moet wachten voordat ik Israël binnen mag. 'Ik ben bang van wel', antwoord ik. 'Want we zijn beiden geen joden én in Iran geboren en getogen. Dan maakt het niet veel uit wat voor paspoort je hebt en hoe goed je gevoelens jegens de staat Israël zijn.'

Het is een zonnige ochtend in februari als ik bij het appartement van Payam aanbel. Als hij open doet, herken ik hem natuurlijk van alle foto's en YouTubefilmpjes die ik in de afgelopen weken van hem heb gezien, maar toch ziet hij er in het echt minder 'uitgesproken' uit. Want ondanks het feit dat zijn ogen licht opgemaakt en de wenkbrauwen geëpileerd zijn, een van de nagels blauw gelakt is én hij opvallende ringen draagt, ziet hij er niet opzichtig uit. Zelfs de opvallende Davidster-tatoeage in zijn nek valt niet uit de toon.

We begroeten elkaar in het Perzisch en het valt me direct op hoe zacht hij praat en hoe verfijnd zijn Perzisch is. Ik ga ook zachter praten én excuseer me en passant voor mijn bescheiden vocabulaire in het Perzisch. Voordat ik hem kan bevragen, wil Payam weten waar ik vandaan kom en hoe ik in Nederland ben beland. Ik vertel hem de korte variant van mijn levensverhaal. Dat ik in 1986, 'toen jij nog maar 1 jaar oud was en ik al 18', uit Iran vluchtte en er sindsdien niet meer ben geweest. Payam hoort me aan en zegt dat er niks mis is met mijn Perzisch.

Nu ben ik aan de beurt: 'Toen ik in Iran woonde, waren er zogenaamd geen gays, laat staan openlijke gays. De term die toen voor gays werd gebruikt, was pedofiel. Synoniem aan kinderverkrachter. Is er sindsdien zo veel veranderd dat jij openlijk gay kon zijn of was je je leven zat?!'

'Natuurlijk is Iran nog altijd een hel op aarde voor de homo's. Laat daar geen misverstand over bestaan. Maar ik denk dat er in de afgelopen jaren veranderingen zijn gekomen. Door internet en social media weten mensen steeds meer over gay-life. Dat het misschien toch anders is dan het misbruiken van jongetjes. Dat er landen zijn waar de rechten van gays gewaarborgd zijn. Sterker, dat er landen zijn waar gays mogen trouwen. Dat heeft ertoe geleid dat veel mensen denken: 'Dan kan er misschien niet heel veel mis zijn met gays.' Maar nogmaals, dit alles neemt niet weg dat er nog altijd geen openlijke gays in Iran zijn.'

'Was jij de eerste openlijke gay?'

'De eerste, en tot nu toe de laatste.'

Beeld Bahram Sadeghi

Theewater

Payam woont nog in Iran als hij in 2010 zijn eerste novelle voltooit, die in Berlijn uitkomt. Ik zal groeien, ik zal vrucht geven: vijgen begint zo: 'Ik ben 21 jaar oud. Ik ben gay. Ik houd van de middagzon.' In de zomer van 2014 wordt hij 44 dagen op een onbekende locatie vastgehouden. Officieel wordt hij nergens van beschuldigd, maar vlak daarna besluit hij naar Turkije te gaan. Na bijna anderhalf jaar verblijf in Turkije krijgt Payam een uitnodiging van het Israëlische ministerie van Binnenlandse Zaken om naar Israël te komen.

Payam loopt naar de keuken om theewater op te zetten en ik volg hem. Maar voordat we de keuken bereiken, stelt Payam me voor aan een man die in de aangrenzende kamer net wakker is geworden. Spraken we daarom zo zachtjes?! Zijn naam is Amnon en hij is componist. Ze hebben elkaar een paar weken geleden op een feestje ontmoet. 'Hoe?', vraag ik.

Amnon: 'Ik herkende hem van de interviews op de Israëlische tv en liep direct op hem af. Het scheelt ook dat ik een beetje dronken was. Payam is in no time mijn beste vriend geworden en ik ga zijn gedichten in het Engels en Hebreeuws op muziek zetten.'

Je hoeft geen helderziende te zijn om te zien dat Amnon, zo op het oog twintig jaar ouder dan Payam, verliefd is.

We gaan terug naar de woonkamer en drinken groene thee. Ik herinner me ineens dat ik een mok met typisch Hollandse taferelen, zoals schaatsende kinderen en molens, heb meegenomen, want volgens oud-Iraans gebruik ga je nooit met lege handen naar je - eerste - bezoek. Het kitscherige onding is aanleiding voor nog meer vragen van hem over mijn persoonlijke en professionele leven in Nederland. Tussendoor vertelt Payam over een Palestijnse jongen van de Westelijke Jordaanoever die hij via Facebook kent en erg leuk vindt.

'Maar hoe zit het dan met Amnon?'

'O, die is gewoon een goede vriend.'

Ik vraag hem waar Ik zal groeien... vijgen eigenlijk over gaat.

'Het zijn flarden van gebeurtenissen uit mijn leven. Meer kan ik er niet van maken.'

Ik dring aan: 'Maar stel dat je het aan je oma moet uitleggen?'

'Mijn oma was analfabeet, moet je weten. Tegen haar zou ik zeggen: dit is het verhaal van mijn getormenteerde leven. En ze zal het onmiddellijk begrijpen.' Payam glimlacht, maar ik zie zijn betraande ogen.

Ik drink mijn thee op en rond het middaguur nemen we afscheid van elkaar.

Sabbat

Een paar dagen later ontmoeten we elkaar op een verregende zaterdag, tijdens de sabbat dus, bij een pizzeria. Gelukkig zijn er in Tel Aviv, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Jeruzalem, veel winkels en eethuisjes open. Ondanks de regen en de harde wind gaat Payam om de tien minuten naar buiten om te roken.

Ik wil van hem weten waar zijn fascinatie voor Israël vandaan komt.

'Het begon met documentaires die ik in Iran op de tv zag over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Nou is het natuurlijk geen geheim dat de Iraanse overheid over de omvang van de Holocaust van alles roept, maar ze kunnen niet ontkennen dat het plaats gevonden hééft. Ik denk dat mijn interesse in het Joodse volk en Israël zo is ontstaan. Misschien ook aangewakkerd door verhalen van mijn moeder over de Joodse buren die zij vroeger kende (en die later naar Israël migreerden). Hoe beleefd, netjes en ontwikkeld ze waren.

'Later ging ik me in de Thora verdiepen. Niet vanwege de religieuze aard van het boek, maar vanwege de literaire kwaliteiten ervan. Hoe meer ik over Israël en het jodendom las, hoe groter mijn liefde voor dat land werd. Uiteindelijk heb ik in Turkije, waar ik bijna anderhalf jaar woonde, zelfs een Davidster-tatoeage genomen. Niet omdat ik religieus ben, want ik ben atheïst, maar simpelweg omdat ik het een mooi symbool vind. Overigens, als je denkt dat Iran en Israël elkaar niet liggen, dan had je de reacties in Turkije op mijn tatoeage moeten zien! Turkije was dus ook niet een land waar ik een normaal leven kon leiden. Ik zat klem. Ik kon niet naar een ander land, maar kon ook niet terug naar Iran. Totdat die uitnodiging uit Israël kwam.'

Payam Feili: van Teheran via Turkije naar Tel Aviv

Payam Feili (1985) groeide op in Karaj, vlak bij Teheran. Zijn eerste dichtbundel, Zonnepodium, kwam in 2005 uit, maar pas nadat de censuur er twee gedichten uit had gehaald. Dat is het enige boek van hem dat in Iran is uitgegeven. Een paar dichtbundels en korte verhalen zijn door Iraanse uitgevers in het buitenland gepubliceerd. In 2010 komt zijn novelle Ik zal groeien, ik zal vrucht geven: vijgen uit in Berlijn. Nadat hij in 2014 ruim een maand is vastgehouden, vertrekt hij naar Turkije. De novelle, die onder andere de oorlog tussen Irak en Iran maar ook Israël en het jodendom bespreekt, is in 2015 in het Hebreeuws vertaald. Interviews met Israëlische media volgen. De minister van Cultuur stuurt een brief naar de minister van Binnenlandse Zaken om 'de gevluchte gay schrijver met sympathieën voor Israël en het Joodse volk' asiel te verlenen. Payam woont sinds november 2015 in Israël.

Religie

'Vind je het niet ironisch dat jij als atheïst en gay juist van de ene religieuze staat naar de andere religieuze staat bent gevlucht?'

'Welnee! Israël kun je niet met Iran vergelijken. Dit land is misschien de enige functionerende democratie in het Midden-Oosten. Natuurlijk was het een teleurstelling toen iedereen me afried om in Jeruzalem te gaan wonen vanwege mijn geaardheid en het feit dat ik me opmaak. Maar...'

Hij gaat er goed voor zitten:

'Ik wéét dat bijna alle religies vijandig tegenover homo's staan.

'Ik wéét ook dat bijna alle Iraniërs die hier wonen joods zijn, velen van hen traditionele opvattingen over seksualiteit hebben en waarschijnlijk niet op mij zaten te wachten.

'En ik wéét dat vorig jaar tijdens de Gay Pride een meisje van 17 werd doodgestoken.

'Maar je kunt je niet voorstellen hoe miserabel mijn leven in Iran was. We hebben het over een land dat mijn manier van leven, mijn 'zijn', niet erkent. Ze willen mensen zoals ik van onze identiteit beroven. Sinds ik me kan herinneren heb ik met pesterijen te maken gehad. Toen mijn novelle uitkwam, werd ik ontslagen bij de uitgeverij waar ik als proeflezer werkte. Enkel vanwege wat ik schrijf en hoe ik leef. Weet je, de angst dat je altijd en zomaar opgepakt kunt worden, doet gekke dingen met je. Soms kon ik dagenlang niet slapen. Ja, werkelijk dagenlang. En als ik sliep, had ik alleen maar nachtmerries. De reden waarom ik in Iran al uit de kast kwam, was omdat ik het niet meer kon verdragen dat er op mij werd neergekeken. De strijd voor homorechten is in het Westen bijna voltooid, maar dáár moet het nog beginnen.'

Emoties nadat een orthodoxe jood betogers aanviel tijdens de Israëlische gay pride. Beeld reuters

Droom

'Natuurlijk mis ik mijn moeder en mijn zussen. We skypen bijna elke dag. Maar Israël is voor mij de hemel op aarde. Het is een droom die uitgekomen is. Elke dag, ja echt elke dag als ik 's ochtends opsta, de gordijnen opzij schuif en naar buiten kijk, knijp ik mezelf in de arm om te zien dat ik echt in Tel Aviv ben.'

De dag voor mijn vertrek maken we een fietstocht langs het strand van Tel Aviv. De zon schijnt en Payam geniet zichtbaar van zijn eerste fietstocht in Israël.

'Ik weet dat ik door veel mensen alleen als 'de Iraanse gay vluchteling schrijver/dichter in ballingschap' wordt gezien, maar zo voel ik me helemaal niet. Israël voelt nu al als mijn thuis. Ik ben dus niet in ballingschap en ondanks de opening van mijn boek gaat mijn boek níét over homoseksualiteit. Dit is misschien het grootste misverstand erover. '

In Ik zal groeien... vijgen zegt de verteller dat hij zich niet kan voorstellen dat hij ooit seks zou hebben met iemand boven de 30. 'En nu ben je zelf 30!'

'Natuurlijk zag ik mezelf niet oud worden. Maar dat geldt voor iedereen die ooit 20 is geweest. Weet je dat ik sinds mijn komst niet in één gay club ben geweest? Ik leef in het hier en nu, en dat is momenteel fijn. Ik werk aan nieuwe gedichten en geef lezingen en gastcolleges.

'Het is ontroerend om te zien dat zoveel mensen me kenden van vóórdat ik hier aangekomen was. Soms word ik door wildvreemden aangesproken die zeggen blij te zijn dat ik hier ben. Maar nadenken over wat mij te wachten staat in de toekomst?

'De toekomst heeft me altijd belazerd.'

Bahram Sadeghi (1967, Iran) woont sinds 1986 in Nederland. In 2012 verscheen zijn debuut Waarom bent u zo arm? - Indringende interviews in het armste land ter wereld (uitg. Nieuw Amsterdam).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.