'Van de dood lag hij niet wakker'

'Prins Bernhard was niet bang voor de dood, dat is mijn stellige indruk. Hij is vaak langs de rand gegaan. Ik bezocht hem eens na een zoveelste lang ziekbed en hij zei: Als je weer tot de levenden gaat behoren, verplicht je dat om de nieuwe tijd die je gegeven is opnieuw vruchtbaar te maken voor de wereld en de mensen om je heen. Onze Lieve Heer geeft je die tijd niet om eens lekker niets te doen.'

Hans van der Voet was een van de vertrouwelingen van de woensdag overleden prins. De voormalig marineofficier, stuurman, raadadviseur en hoofddirecteur van de Rijksvoorlichtingsdienst hield ook na zijn pensionering contact met prins Bernhard. Nederland telde negen prinsen, maar als er over 'de prins' werd gesproken, wist iedereen dat het om prins Bernhard ging. Het illustreert zijn statuur.

Het gevecht met de dood dat de prins vaak moest leveren, was het spannendst in 1994. 'Toen was het echt kantje boord. Hij is er mede door zijn enorme discipline weer bovenop gekomen. Zwemmen, lopen, de oefeningen die hij moest doen; nooit sloeg hij er een over. Tot op hoge leeftijd heeft hij hard gewerkt. Pas na de zomer van 2004 beperkte hij zijn agenda.'

De dood van prinses Juliana in 2004 was voor prins Bernhard iets volkomen natuurlijks. 'De laatste jaren was zij niet meer echt aanspreekbaar. Prins Bernhard miste haar al toen zij nog leefde.'

Van der Voet herinnert zich de prins als 'een onverschrokken man die misschien te veel risico's nam. Ik vond hem bijzonder gul én trouw naar zijn vrienden. Een zeer charmante persoonlijkheid.'

Het beeld van prins Bernhard in zijn laatste jaren was dat van een wat onthechte man met een broze gezondheid die niet schroomde spraakmakend te zijn. Zoals het moment dat hij de telefoon pakte om De Telegraaf te bellen om te zeggen wat hij ervan vond dat medewerkers van een Amsterdams Albert Heijn-filiaal na het stevig oppakken van een winkeldief zelf werden ingesloten. 'Verdorie, er is onrecht, ik pak de telefoon. Zo deed hij dat. Hij vroeg niet eerst aan minister Donner van Justitie of dat in orde was', glimlacht Van der Voet. 'Dat heeft hij maar één keer gedaan. De prins vond niet dat hij toestemming hoefde te vragen aan een minister. Het leerstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid heeft hij niet tot zich laten doordringen.'

Die ene keer dat voor de buitenwacht zichtbaar werd dat hij wel goedkeuring van de premier had gevraagd, bleek dat het topje van de ijsberg te zijn. Decennialang wilde prins Bernhard zijn stem verheffen en reageren op een niet aflatende stroom van publicaties over zijn rol in de oorlog, de geruchten over zijn moeder en het vermeende bestaan van twee Londense zoons. Maar keer op keer weigerden premiers hem die ruimte.

Hij vroeg Van der Voet enkele jaren geleden al die kwesties in publicaties uit te zoeken, zodat hij uiteindelijk gefundeerd van zich af kon slaan. Dat deed hij in de Volkskrant met een open brief in februari van dit jaar.

Permissie wilde de prins al hebben van minister-president Van Agt om te reageren op de biografie die Wim Klinkenberg had geschreven. 'Van Agt heeft hem dat ontraden. De premier zei tegen mij dat het wel zou overwaaien. Maar dat gebeurde niet, al die onzin is een eigen leven gaan leiden. Heel jammer, want het boek was een mix van lariekoek, halve en hele waarheden.'

Ook Lubbers wilde niet aan het verzoek van prins Bernhard voldoen en schreef hem daarover een brief. Van der Voet kan zich niet voorstellen dat Kok er wel voor heeft gevoeld. De druk werd groter toen prins Bernhard vaker werd geplaagd door fysieke kwalen.

Minister-president Balkenende bezocht prins Bernhard op paleis Soestdijk. 'De prins vond dat ontzettend leuk, dat een nieuwe premier zomaar een hele middag op visite kwam bij zo'n afgeschreven prins.'

Balkenende werd geconfronteerd met de wens van de prins in de eerste anderhalf jaar van zijn premierschap. De verhoudingen tussen het koninklijk huis en de minister-president waren door tal van oorzaken gespannen. Dat moet prins Bernhard geholpen hebben om uiteindelijk zijn zin te krijgen.

'Ik weet dat Balkenende geen voorstander van publicatie van de brief was, maar hij heeft zich neergelegd bij het besluit van de prins. Koningin Beatrix en mijn opvolger Eef Brouwers hebben er met Balkenende over gesproken. Ik denk dat de premier het niet de moeite van een conflict waard vond. Bovendien had zijn voorganger Wim Kok een notitie geschreven over het koningschap, waarin hij een voorstel deed voor meer bewegingsruimte van de leden van het koninklijk huis buiten het staatshoofd.'

Na publicatie van het interview met de prins en diens open brief, was Bernhard uitermate opgelucht. 'Het was voor hem heel belangrijk: ik moet het nu doen, anders is het te laat. De laatste jaren kreeg hij wel twee of drie boeken per jaar met allerlei onzin om zijn oren.'

Van Agt en Lubbers betrachtten prudentie omdat het relatief vrij kort na de Lockheed-affaire was, waarin de prins in opspraak raakte. De prins Bernhard zou gevoelig gebleken zijn voor gunsten van de Amerikaanse vliegtuigfabrikant, die Nederland nieuwe gevechtsvliegtuigen wilde verkopen. De militair Bernhard werd verzocht afstand te doen van zijn militaire functies. Om dat zichtbaar te maken, is er tussen premier Den Uyl en de prins de afspraak gemaakt dat hij het uniform alleen zou dragen na overleg met de minister-president.

Van der Voet sprak met de prins over de Lockheed-affaire. 'Hij heeft het als een stommiteit beschouwd, dat woord gebruikte hij. De prins heeft me gezegd dat hij het achteraf jammer heeft gevonden dat hij voor die kwestie niet strafrechtelijk is vervolgd. Zijn redenering was: dan hadden ze ontdekt dat er niets aan de hand was. De rechterlijke macht had dan meer middelen gehad om de financiële positie van de prins door te lichten. Nu schreef de commissie-Donner, die de affaire onderzocht, dat ze niets hadden kunnen vinden.

'De prins stelde dat hij geld wilde hebben voor het Wereld Natuur Fonds (WNF). De vertegenwoordiger van Lockheed gaf prins Bernhard een concept-brief, die hij met de hand overschreef.

'Later heeft hij me verteld dat hij naar omstandigheden geluk heeft gehad. De prins had twee soorten briefpapier. Zijn persoonlijke briefpapier, maar ook dat van de inspecteur-generaal van de krijgsmacht. Als hij dat laatste had gebruikt, was hij echt de klos geweest, vond hij: dan had hij als ambtenaar om geld gevraagd. Hij zei: Ik had moeten schrijven dat ik het geld wilde voor het WNF, dan zou er veel minder aan de hand zijn geweest.'

Het gevoel voor ministeriële verantwoordelijkheid is prins Bernhard door niet één van de veertien naoorlogse premiers bijgebracht. Minister-president Drees stuurde prins Bernhard en het gevolg waarin de prins zich bevond op pad met een bedrag aan retourcommissie, waarmee grote opdrachten voor het bedrijfsleven binnengesleept konden worden.

Van der Voet weet dat de prins het niet hypocriet vond dat er grote politieke commotie losbrak over Lockheed, terwijl hij zich het vuur uit de sloffen had gelopen voor de bv Nederland. 'Dat was wel de analyse van een grote groep mensen. Hij werd overal als een staatshoofd ontvangen, niets werd hem in de weg gelegd. De prins zelf vond dat hij zich ontzettend kwetsbaar had gemaakt door de brief op die manier te schrijven.'

Dat het huwelijk van Juliana en Bernhard weer goed zat, bleek volgens Van der Voet tijdens de Lockheed-affaire. 'Toen vocht Juliana als een leeuw om Bernhard voor strafvervolging te behoeden. Door de Hofmans-affaire in 1956 was een deuk in dat huwelijk ontstaan. Lockheed liet zien dat de problemen achter de rug waren. Bernhard sprak altijd met zeer veel waardering over Juliana.'

Na Lockheed ging het even niet goed met prins Berhard. 'Hij is even heel diep gezonken, maar kwam er vrij snel weer bovenop.' Van der Voet verwijst naar de reeks aan activiteiten om kwetsbare natuur te behouden. 'Wildparken in Afrika en Indonesië.'

Een zekere roekeloosheid heeft hem nooit verlaten, zegt Van der Voet. 'Dan gaf hij 1,5 miljoen gulden om de neushoorns te redden. Maar het bleek een louche gezelschap te zijn, dat het geld in eigen zak stak. Daar treurde de prins dan niet over.'

Een andere gevoelige klus waarvoor Van der Voet zich in het politieke mijnenveld begaf, was een uitvloeisel van Lockheed: de 'uniformkwestie', zoals Van der Voet het noemt. 'Een officier die eervol ontslag heeft gekregen, kun je niet verbieden het uniform te dragen. Ik vond het kinderachtig gedoe. De stommiteit die Bernhard heeft begaan, heeft zijn autoriteit overigens nooit aangetast. Mensen sprongen evengoed voor hem in de houding, of hij nu wel of geen uniform droeg.'

Tijdens het premierschap van Lubbers is de kwestie de wereld uit geholpen. 'Oud-premier Lubbers heeft het erdoor gekregen, het is mede op mijn aandringen gebeurd. Lubbers heeft alle fractievoorzitters afzonderlijk gesproken en er was er niet één tegen.'

Begin jaren negentig droeg de prins zijn uniform weer, eenmalig in het openbaar op 5 mei. 'De prins had wel eens gezegd dat die uniformen hem helemaal niet meer pasten en dat hij er ook geen zin in had om nieuwe te laten maken. Maar hij reageerde toch opgelucht: het geklets over dat uniform was nu afgelopen. En als hij naar een begrafenis moest, kon hij het gewoon aantrekken zonder de premier te bellen.'

In de gesprekken die Van der Voet met de prins voerde, liet hij zelden iets van een politieke opvatting blijken. 'Daar hoorde je hem niet over. Wel vond hij dat Nederland Nieuw-Guinea al lang aan Indonesië had moeten teruggeven: voor die zaak moesten geen Nederlandse jongens worden geofferd.'

Wat was er nou zo militair aan prins Bernhard? Van der Voet vindt het moeilijk dat te definiëren. 'Als je naar de oude Polygoon-beelden kijkt en je ziet hoe hij een vliegtuig uit komt en de erewacht inspecteert, niet stram maar lenig en met autoriteit. Dat doet niemand hem na - misschien een Engelse generaal.

'Met de Duitse krijgsmacht had prins Bernhard helemaal geen affiniteit. Hij is altijd Angelsaksisch georiënteerd geweest. De Nederlandse krijgsmacht heeft steeds het gevoel gehad dat er in het koninklijk huis iemand was die hen begreep en meeleefde. De enige die deze rol met hetzelfde gewicht op zich zou kunnen nemen is prins Willem-Alexander. 'Prins Bernhard heeft altijd gevonden dat hij een bevoorrechte positie had. Hij had geen filosofische kijk op de monarchie. Die was er, en hij maakte er deel van uit. Hij heeft zich zelden beperkt gevoeld.

'In elke situatie toonde hij een grote onverschrokkenheid: een vliegtuigcrash, een auto-ongeluk, de Lockheed-affaire. Van de dood heeft hij niet wakker gelegen. Soms begon hij er zelf over. Dat gebeurt iedereen, dus mij ook. Misschien is het voor hem een nieuw avontuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden