'Van de Dialoog kun je toneel maken'

Vertalers schrokken terug voor 'de wiskunde', maar voor Hans van den Berg was Galilei's Dialoog een genot.

Bijna vier eeuwen nadat het origineel in het Italiaans verscheen, ligt er nu eindelijk een Nederlandse vertaling van het meest dramatische werk van Galileo Galilei: Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen, uit 1632. Het is van de hand van gepensioneerd wis- en natuurkundige Hans van den Berg.


U was docent wiskunde aan de Wageningen Universiteit. Altijd al gedroomd van het vertalen van Galilei?

Van den Berg: 'Dat niet, al ken je het werk als natuurwetenschapper wel, natuurlijk. Maar ik ben rond 2001 wat Italiaans gaan studeren omdat ik zing en wilde weten wat ik eigenlijk zong. Gaandeweg is dat serieuzer geworden en heb ik naast mijn werk een volledige vertalersopleiding gevolgd. Na mijn pensioen in 2008 koos ik Galilei's Dialoog als tekst. Fulltime, minder kan niet met zo'n werk.'


Waarom juist de Dialoog?

'De Dialoog is Galilei's meest spectaculaire boek, historisch gezien. Het is het werk dat hem in conflict bracht met de Kerk, het werk waarvoor hij terechtstond en werd veroordeeld. En tegelijk is het briljante retorica. Delen ervan zou je zo op het toneel kunnen brengen.'


Sterker: dat hebt u geprobeerd te organiseren.

'Museum Boerhaave was heel enthousiast. Maar het geld ervoor ontbreekt. Vooralsnog.'


Wat leren we van Galilei?

'Hoe de wereld werkelijk in elkaar steekt. En hoe je dat beargumenteert. Dat is het belangrijkste.'


Galilei raakt in conflict omdat hij zegt dat de aarde niet het middelpunt van het universum is.

'Meer omdat hij uit gesprekken met zijn aanvankelijke vriend en bewonderaar Paus Urbanus VIII afleidde dat hij na diens aantreden wel zijn al lang geplande grote werk kon gaan schrijven dat de twee wereldvisies beschrijft: Aristoteles met de aarde in het middelpunt en Copernicus met de zon in het middelpunt.'


Maar dat deed hij niet?

'Het werk is een meeslepende dialoog over de twee systemen, waarbij de verdediging van het Aristotelische idee wordt overgelaten aan Simplicio, wiens traditionele en soms lachwekkende argumenten voortdurend worden weggevaagd door de anderen. Simplicio gebruikt uiteindelijk zelfs letterlijk het argument tegen Copernicus dat Paus Urbanus ook hanteerde. Heel gevat, maar de Paus was natuurlijk woedend.'


Lastig om de ironie goed te vertalen?

'Dat was nog lastiger dan het tamelijk klassiek Italiaans dat Galilei schrijft. De tekst zit vol subtiele verwijzingen naar de wetenschap van die tijd. Ik was blij dat ik daar mijn gehele carrière mee bezig ben geweest. Zonder de exacte en historische achtergrond mis je te veel.'


Gek eigenlijk dat zo'n sleuteltekst nooit eerder was vertaald.

'Dat zou je zeggen. Ik heb het er vaak met collega-vertalers over gehad. Maar die schrikken allemaal terug voor de wetenschap. Mooie taal, maar die wiskunde, zeiden ze dan. Dat valt volgens mij wel mee. Zijn betoogtrant doet vaak verrassend modern aan. Allemaal redenen om uiteindelijk te denken: dan doe ik het wel zelf.'


Toch ook nog dingen ontdekt?

'Veel. Dat hij de zaak nog veel meer op de spits drijft dan ik wist. En de manier waarop hij de argumenten tegen de aarde als middelpunt stuk voor stuk vernietigt met verwijzing naar zijn eigen bewegingsexperimenten is echt heerlijk om te lezen. Galilei wordt daar echt iemand die je graag eens zelf zou willen spreken.'


Tevreden met het resultaat?

'Met name tevreden dat ik het heb aangedurfd en gedaan. Het was een waagstuk. Anderzijds maakt het voltooide boek me ook wat weemoedig. Galilei is echt een soort van vriendje geworden in die jaren. Dat is nu dus ook weer voorbij.'


Galileo Galilei Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen. Uitgeverij Athenaeum & Polak van Gennep, vert. Hans van den Berg, 675 pagina's, € 34,95, ISBN 9789025369996


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden