ProfielPatrice Lumumba

Van Congo’s eerste premier Patrice Lumumba bleef alleen een tand over

Na meer dan zestig jaar geeft België het laatste restant van Patrice Lumumba, de iconische onafhankelijkheidsleider uit Congo die in 1961 werd geëxecuteerd en in zwavel werd opgelost, eindelijk terug. Wie was Lumumba ook alweer?

Mark Schenkel
Patrice Lumumba (midden rechts) met zijn handen op zijn rug gebonden op 2 december 1960, een dag na zijn arrestatie. Beeld AP
Patrice Lumumba (midden rechts) met zijn handen op zijn rug gebonden op 2 december 1960, een dag na zijn arrestatie.Beeld AP

Zelden zal er een tand zijn geweest met meer symbolische waarde dan die van Patrice Lumumba, de iconische onafhankelijkheidsleider uit Congo die in 1961 werd geëxecuteerd en in een vat met zwavelzuur werd gegooid. De tand, vermoedelijk het enige wat er van Lumumba overbleef, groeide uit tot een pijnpunt tussen Congo en België, de voormalige kolonisator die de hand had in Lumumba’s macabere verdwijning. Maar nu, meer dan zestig jaar na dato, retourneert België de stoffelijke rest, in een poging het gewelddadige verleden onder ogen te zien.

‘We moeten van deze gelegenheid gebruikmaken om in het reine te komen met onze geschiedenis’, verklaarde de Belgische premier Alexander De Croo maandag in het Egmontpaleis in Brussel, waar een blauwe kist met Lumumba’s tand op plechtige wijze werd overhandigd aan drie van Lumumba’s kinderen, die reeds in 2020 – aan het begin van de coronapandemie – officieel om teruggave hadden gevraagd door een brief te schrijven aan de Belgische koning Filip. ‘We willen hem alleen maar ‘adieu’ zeggen’, schreef Lumumba’s dochter Juliana over haar verlangen om haar vaders tand een definitieve rustplaats te geven in Congo.

Afgehakte handen

In de praktijk gaat het om veel meer dan een ‘adieu’ door nabestaanden: miljoenen Congolezen leven mee, zij vereren Patrice Lumumba als een nationale held omdat hij vooropging in de roep om onafhankelijkheid en er niet voor terugdeinsde om de Belgen publiekelijk de waarheid te vertellen. Legendarisch is de toespraak die Lumumba hield op 30 juni 1960, de dag dat Congo zijn onafhankelijkheid verwierf. In het bijzijn van toenmalig koning Boudewijn trok Lumumba, als kersvers premier, fel van leer tegen de Belgische ‘slavernij’ in Congo.

‘Wie zal ooit de slachtingen vergeten, waarbij zoveel van onze broeders omkwamen?’, zo sprak Lumumba in een verwijzing naar de gruwelen onder Boudewijns grootvader, koning Leopold II. Tussen 1885 en 1908 gold de Congo-Vrijstaat als Leopolds persoonlijke wingewest. Berucht was de praktijk om handen af te hakken bij plantagewerkers die niet genoeg rubber aanleverden. In 1908 nam de Belgische staat de regie over en werd de situatie minder slecht, al bleef de koloniale overheersing voortbestaan – tot 1960. ‘Wij, die in ons hart en met ons lijf geleden hebben onder de koloniale onderdrukking, wij zeggen nu luid en duidelijk: dat alles is voor altijd gedaan!’, aldus Lumumba, die zijn onaangekondigde toespraak hield vlak nadat Boudewijn nog de lof had gezongen van Leopold II als ‘de brenger van de beschaving’ in Congo.

De tand van Lumumba

Minder dan zeven maanden na zijn gedurfde toespraak was Lumumba dood. Op 17 januari 1961 werd hij, op 35-jarige leeftijd, doodgeschoten door opstandelingen uit de Congolese regio Katanga. De opstandelingen kregen steun van onder meer België, dat probeerde om de Belgische mijnbouwbelangen in het grondstoffenrijke Katanga te beschermen. Lumumba gold in de ogen van de Belgische regering – en van de Amerikaanse CIA – als een gevaarlijke linkse leider. Op de achtergrond speelde de rivaliteit met de Sovjet-Unie mee, bij wie Lumumba had aangeklopt voor steun.

Decennia gingen voorbij voordat een gepensioneerde Belgische politieman in 1999 met een opzienbarende mededeling kwam: tegen het tv-programma Histories zei Gerard Soete dat hij in 1961, in opdracht van de Belgische overheid, het lichaam van Lumumba in Katanga in stukken had gedeeld en in zwavelzuur had opgelost. Ook zei Soete dat hij als aandenken twee tanden van Lumumba had meegenomen. De Belgische justitie begon een onderzoek naar de moord op Lumumba, en in 2016, toen Soete reeds was overleden, werd er in het huis van Soetes dochter een tand aangetroffen. Het is niet onomstotelijk komen vast te staan dat die van Lumumba is, want voor een dna-test zou de tand verbrijzeld moeten worden en dat wilde de familie van Lumumba liever niet, maar de familie gaat ervan uit dat de tand inderdaad van de Congolese volksheld is. Eindelijk ‘keert Congo terug naar Congo’, zo verklaarde Lumumba’s zoon Roland afgelopen weekeinde tegenover de Vlaamse krant De Standaard.

Boetekleed

De teruggave komt slechts twee weken nadat koning Filip en zijn vrouw koningin Mathilde hun eerste officiële bezoek aan Congo hadden gebracht, een gelegenheid waarbij Filip zijn ‘diepste spijt’ uitsprak voor ‘de wonden uit het verleden’. Filip zei ook dat het koloniale bewind stoelde ‘op een niet te rechtvaardigen verhouding van ongelijkheid’ en dat het gekenmerkt werd ‘door paternalisme, discriminatie en racisme’. Filip trok daarmee nadrukkelijk het boetekleed aan, al blijven formele excuses aan Congo vooralsnog achterwege, ook omdat de conclusies moeten worden afgewacht van een Belgische parlementaire commissie, de ‘Congocommissie’, die zich momenteel nog over het koloniale verleden buigt.

De tand van Lumumba gaat nu een rondreis door Congo maken. De bedoeling is dat de kist met de tand deze dinsdag naar Congo wordt gevlogen, waarna de kist onder meer naar Lumumba’s geboorteplaats wordt gebracht, zodat Congolezen hem – na meer dan zestig jaar – een laatste eer kunnen bewijzen. Op 27 juni gaat de kist naar de hoofdstad Kinshasa, waar Lumumba’s laatste restant een paar dagen later in een mausoleum zal worden bijgezet. De bijzetting gebeurt op een datum die in Congo altijd met de naam Patrice Lumumba verbonden blijft: 30 juni, de dag van de onafhankelijkheidsviering.

3x Patrice Lumumba

Patrice Lumumba werd in juli 1925 geboren in het dorpje Onalua, in de provincie Kasaï. Hij behoorde tot de relatief kleine bevolkingsgroep van de Batetela, waarmee hij zijn voordeel probeerde te doen in zijn latere politieke carrière: in vergelijking met zijn rivalen, die grote etnische groepen vertegenwoordigden, kon Lumumba zich makkelijker presenteren als representant van alle Congolezen.

Eind jaren vijftig hielp Lumumba mee met de oprichting van een politieke beweging, de Mouvement National Congolais. Lumumba, die na zijn jaren op protestantse en katholieke missiescholen onder meer gewerkt had als bierverkoper, essayist en medewerker in een postkantoor, werd al snel de leider van de beweging. Voorname doelstelling van Lumumba, die zich liet inspireren door het pan-Afrikanisme, was Congo’s onafhankelijkheid.

In 1959 werd Lumumba in de cel gegooid voor het organiseren van protesten tegen de Belgische koloniale heersers. Onder grote publieke druk zagen de Belgen zich genoodzaakt om Lumumba vrij te laten, waarna hij kon meedoen aan rondetafelgesprekken over Congo’s naderende onafhankelijkheid. In 1960 werd Lumumba Congo’s eerste premier.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden