Van Brexit komt Zwexit, en wie weet een Nexit

Zweden, Denemarken en Nederland verliezen het meest bij een Brits vertrek.

Beeld Thijs Balder

Voor de Britten zou het vertrek van Groot-Brittannië slecht zijn, voor de Europese Unie zou het zorgelijk zijn, maar voor Zweden zou het een ramp zijn. Zo schetst de Zweedse oud-minister van Financiën Anders Borg de stemming in zijn land over het naderende Britse referendum. 23 juni is het zo ver, dan mogen de Britten laten weten of ze er nog bij willen horen.

De grootste groep Zweden vindt volgens een recente opiniepeiling dat het land het voorbeeld van de Britten moet volgen als die voor een vertrek uit de Unie kiezen. 36 procent van de Zweden wil in dat geval uit de EU stappen, terwijl 32 procent lid wil blijven, zegt de peiling van onderzoeksbureau Sifo. Nu is dat nog 32 en 44 procent. Het aantal voorstanders van de EU is de laatste tijd al flink geslonken, waarschijnlijk door de stroom vluchtelingen die Zweden vorig jaar te verwerken kreeg.

'Als de Britten voor een 'Brexit' stemmen, zal dat de Zweden het gevoel geven dat ze nog meer aan de periferie van Europa zijn beland', zegt Björn Fägersten, EU-expert aan het Zweedse Instituut voor Internationale Zaken. 'Zonder de Britten verliezen we onze voornaamste bondgenoot in de EU, want net als Groot-Brittannië maken wij geen deel uit van de eurozone.' Groot-Brittannië is de op drie na grootste handelspartner van Zweden en de twee landen zitten vaak op één lijn in hun EU-beleid, vooral als het gaat om hervormingen binnen de EU. 'Net als de Britten dringen wij al jaren aan op het verminderen van de landbouwsubsidies en het opvoeren van het budget voor innovatie.'

Dat blijkt ook uit de stemverhoudingen binnen de Europese Raad. De afgelopen zes jaar stemden Zweden, Denemarken en Nederland het vaakst mee met Groot-Brittannië, blijkt uit onderzoek van onder anderen de Britse politicoloog Simon Hix van de London School of Economics. Die landen hebben volgens Hix en zijn collega's het meest te verliezen bij Brexit. 'De grootste verliezers zullen de landen zijn die de last van de regelgeving voor het bedrijfsleven willen verminderen', is een van de conclusies.

36 procent

van de Zweden wil uit de EU stappen als Groot-Brittannië dat zou doen. De groep die dan zeker nog wil blijven, is kleiner: 32 procent

...en wie weet een Dexit

Ook in Denemarken wordt met zorg gekeken naar het Britse EU-referendum. Ook hier gaan stemmen op de positie binnen de EU te herzien, als de Britten voor een 'Brexit' stemmen.

Voor de rechtse Deense Volkspartij, die gedoogsteun verleent aan het minderheidskabinet van premier Lars Lokke Rasmussen, is dat vooruitzicht al aanleiding om de positie van Denemarken binnen de EU ter discussie te stellen. Kenneth Kristensen Berth, DF-woordvoerder voor Europese zaken, zegt dat zijn partij mogelijk het Deense EU-lidmaatschap niet zal meer steunen. 'Wij willen de EU hervormen en dat lukt ons niet zonder de Britten', zei hij tegen de Deense krant Politiken. 'Als zij eruit stappen, ontstaat een compleet nieuwe situatie. Dan moeten wij kijken of Denemarken EU-lid moet blijven.' Zijn grootste vrees is dat de resterende EU-landen na het vertrek van de Britten op meer eenheid zullen aankoersen. 'Dat zou een slecht idee zijn.'

Voorlopig staat de Deense Volkspartij, die 37 van de 179 parlementszetels heeft, nog alleen met haar pleidooi de positie van Denemarken binnen de EU te herzien na een Brexit. Maar de Denen behoren tot de meest eurosceptische EU-leden en hebben al op verschillende terreinen een uitzonderingspositie binnen de unie weten te bedingen.

Beeld anp

Ook in Zweden kan een Brexit populisten in de kaart spelen, denkt Fägersten van het Zweedse Instituut voor Internationale Zaken: de ZwedenDemocraten. 'Die partij dringt al langer aan op een vertrek uit de EU, of in elk geval op nieuwe onderhandelingen met Brussel, zoals de Britten gedaan hebben gekregen.' Maar wat er gaat gebeuren is onvoorspelbaar, weet hij. De kans is groot dat Duitsland en Frankrijk om andere landen af te schrikken erop zullen aandringen dat Groot-Brittannië een hoge prijs betaalt voor een besluit de EU te verlaten. 'Als dat een turbulent proces wordt, kunnen Zweden juist het gevoel krijgen: dát moeten we in elk geval zien te vermijden.'

Ook de Finnen maken zich zorgen over de mogelijkheid van een Brexit. 'Zonder de Britten krijgen we een heel andere Europese Unie, vooral als het gaat om de begroting, vrijhandelsverdragen en hervormingen', zegt Juha Jokela, EU-expert bij het Finse Instituut voor Internationale Zaken (FIIA). Volgens hem speelt ook het gewicht van Groot-Brittannië als militaire macht een rol. 'Finland maakt geen deel uit van de NAVO en ziet de EU daarom als bron van politieke stabiliteit. Voor de geloofwaardigheid van het veiligheidsbeleid van de EU zou het vertrek van de Britten een zware klap zijn.'

Die strategische overwegingen - de Finnen weten maar al te goed dat ze in de schaduw van Rusland leven - zijn waarschijnlijk ook de reden dat de populistische partij 'De Finnen' niet aandringt op het herzien van de betrekkingen met de EU.

...of misschien zelfs een Nexit?

In Nederland lieten de initiatiefnemers er kort voor het Oekraïnereferendum van 6 april geen misverstand over bestaan: uiteindelijk is het hen erom te doen een Nederlandse uittreding uit de EU te forceren. 'Oekraïne kan ons natuurlijk niets schelen, dat moet u begrijpen', verklaarde historicus Arjan van Dixhoorn, voorzitter van het Burgercomité EU, in NRC Handelsblad. Liefst had het comité dáárover een referendum georganiseerd, maar de referendumwet voorziet slechts in raadgevende referenda over wetten en verdragen die Nederland nog moet goedkeuren. Het EU-lidmaatschap in z'n huidige vorm dateert uit 1993.

Een initiatief tot een Nexit zal dus vanaf het Binnenhof moeten komen. Eerder dit voorjaar diende de PVV-afsplitsing VNL een wet in om een referendum af te dwingen. 'De EU verkeert in een existentiële crisis: het asielvraagstuk, enorme verdeeldheid over de koers en de mogelijke uittreding van het Verenigd Koninkrijk raken het fundament van de EU', aldus het Kamerlid Van Klaveren. 'De Nederlandse bevolking moet zich daarom, in navolging van de Britten, kunnen uitspreken over het lidmaatschap van de Unie.'

VNL rekent niet op de steun van een Kamermeerderheid. Buiten de PVV en de SP is het enthousiasme gering.

Hoe een Nexitreferendum zou aflopen? Onderzoeksbureau I&O Research peilde eerder dit jaar weliswaar veel euroscepsis (7 op de 10 Nederlanders is sceptisch over het functioneren van de EU), maar slechts 33 procent wil een Nexitreferendum. Als het er van zou komen, zou op dit moment 22 procent voor uittreding stemmen.

De voorstanders van een referendum kregen onlangs bijval van Paul Scheffer, hoogleraar Europese studies in Tilburg. Als de regering geen helder toekomstbeeld over Europa heeft en telkens ad hoc op de groeiende onvrede reageert', aldus Scheffer in het Nederlands Dagblad, 'krijgen de voorstanders van de ontmanteling van de EU eens de meerderheid, en dan niet alleen bij referenda, maar ook bij gewone verkiezingen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.