Van Bijlmerboy tot techpaus

Rob van Gijzel stopt als burgemeester van Eindhoven. Hij maakte de stad tot 'slimste regio ter wereld' en wordt er op handen gedragen. Een opmerkelijk verschil met zijn carrière in politiek Den Haag, waar hij hopeloos vastliep.

Rob van Gijzel geeft een rondleiding in het Muziekgebouw van Eindhoven. Het voormalig PvdA-Kamerlid stopt volgend najaar als burgemeester van Eindhoven, waar hij sinds 2008 in het functie was. Beeld An-Sofie Kesteleyn

Hoe kan het dat Rob van Gijzel (61) grandioos vastliep in de Haagse politiek maar glorieert als bestuurder van een grote stad? Op handen dragen ze in Eindhoven hun burgemeester. 'Het is echt heel jammer dat hij stopt.' Wim van der Leegte is directeur-eigenaar van de VDL Groep, voorzitter van de Eindhovensche Fabrikantenkring, hij is zojuist door Quote tot miljardair verklaard. Van der Leegte: 'Rob is hier geweldig op zijn plek, hij kent de mensen, is begripvol, is een PSV-supporter, niet zomaar een, maar een heel fanatieke.'

Van Gijzel zit in Eindhoven sinds 2008, begin deze maand kondigde hij aan in september volgend jaar te vertrekken. Niemand die opmerkte dat het tijd werd of in andere bewoordingen blijk gaf van opluchting. In tegendeel.

Staf Depla, wethouder Economie: 'Menig wethouder van economische zaken zou het niet accepteren dat hun burgemeester zich zo met hun portefeuille bemoeit als Rob doet. Maar hij is inspirerend, weet de economie te verbinden met maatschappelijke ontwikkelingen, elke keer komt hij met een volgende stap, hij stopt nooit. Ik vind het geweldig.'

Onder aanvoering van Van Gijzel is Eindhoven in 2011 door een internationale denktank uitgeroepen tot 'slimste regio ter wereld'. 'Zonder Rob zouden we dat predicaat nooit hebben gekregen', verzekert Van der Leegte. Langs de A2 ligt de High Tech Campus, op het terrein van het voormalige NatLab, het fameuze Natuurkundig Laboratorium van Philips. Meer dan 130 bedrijven, start-ups en instituten zitten daar inmiddels, meer dan tienduizend nerds, onderzoekers, ontwikkelaars en ondernemers werken er. Van Gijzel tegen het Financieele Dagblad: 'Als je geld wilt verdienen, moet je hier zijn. We hebben goud in handen.'

CV Rob van Gijzel

1954
Geboren in Eindhoven

1977
afronding Pedagogische Academie

1980-1982
voorzitter Jonge Socialisten, lid landelijk partijbestuur PvdA

1984-1987
Voorzitter PvdA-gewest Amsterdam

1985-1989
Diverse ambtelijke functies in Amsterdam-Noord

1989-2001
Tweede Kamerlid voor de PvdA

2003-2008
Adviesbureau Politea (samen met zijn vrouw)

2008-heden
Burgemeester van Eindhoven

Beeld ANP

In oktober was Van Gijzel eregast op de China Smart Summit in Shanghai. Hij sprak de burgemeesters toe van de driehonderd grootste steden in China over technologische oplossingen voor verstedelijking. 'Rob is een evangelist van innovatie', zegt Harry Hendriks, oud-bestuursvoorzitter van Philips Nederland. 'Ik ken eigenlijk niemand in het openbaar bestuur in Nederland die zo'n heftige interesse aan de dag legt voor dat thema.'

Oktober 1992, een vrachtvliegtuig van El Al boort zich in twee flats in de Amsterdamse Bijlmermeer. Er vielen 43 doden. Zes jaar vecht het PvdA-Kamerlid Van Gijzel voor een parlementaire enquête. Hij bedelt erom. Hij vindt dat de ramp zorgvuldiger behandeld moet worden door de Nederlandse overheid. Hij heeft vragen, vindt dat hij voortdurend geen antwoord krijgt. Over mannen in witte pakken die zijn gesignaleerd op de rampplek, over uranium, over wapentransporten, over ongecontroleerde vracht. Hij graaft zich in. Hij kent de voetnoten van elk verslag en onderzoeksrapport.

Is het voorbeeldige vasthoudendheid of monomanie? Is hij een waarachtig volksvertegenwoordiger of een man die spoken ziet en zich vastbijt in details? Hij houdt vol. 'De puzzel klopt gewoon niet.'

Bijlmerboy

'De Bijlmerboy' - zo wordt zijn bijnaam in de Kamer en zo meewarig als het klinkt, zo zielig is het ook bedoeld. Hij gaat door. 'De steun, ook vanuit mijn eigen fractie was niet bijster groot.' Tenslotte, in 1998 krijgt hij zijn enquête. Het wordt een desillusie, voorspelbaar. De conclusie van de onderzoekscommissie is dat van een complot geen sprake was. En met de lading van het verongelukte vliegtuig is ook niks aan de hand geweest.

Hij kan het goed vinden met Jacques Wallage als deze fractievoorzitter is, tussen 1994 en 1998. Zijn verstandhouding met diens opvolger Ad Melkert ontwikkelt zich rampzalig.

Wallage noemt Van Gijzel een echte volksvertegenwoordiger. 'Hij hecht veel waarde aan wat hij van gewone mensen hoort. Hij blijft doorvragen tot hij geen vraag meer over heeft.' Wallage heeft een zwak voor hem. 'Soms moest ik hem remmen', zegt hij later in NRC Handelsblad. 'Dan zei ik dat hij tot 112 moest tellen.'

Van die ongedurigheid heeft Van Gijzel last tot op de dag van vandaag. Zelf zal hij zeggen dat hij die eigenschap koestert. Ondernemer Van der Leegte: 'Als hij hier te hard gaat lopen, zeggen wij: Rob, nu even rustig aan, jongen. Hij is makkelijk in de hand te houden. Dat vind ik tenminste.'

In zijn tijd als Tweede Kamerlid, tussen 1989 en 2008, is Rob van Gijzel waarschijnlijk de best ingevoerde in de verkeersportefeuille. 'Zijn dossierkennis grenst aan het ongelofelijke', schrijft het Financieele Dagblad. En zo is het ook. Geen detail ontsnapt aan zijn aandacht.

Hij duikt in 2002 op de bouwfraude, het systeem van prijsafspraken tussen grote bouwondernemingen waardoor de staat jarenlang voor honderden miljoenen per jaar is getild. Hij eist onderzoek. Onder fractieleden vestigt zich een déjà-vu-gevoel. De Volkskrant schrijft: 'De fractie ziet dat Melkert korzelig reageert en iets uitstraalt van 'begin je weer'. Fractiegenoot Rob Oudkerk, die de eigenzinnigheid van Van Gijzel overigens waardeert, zegt achteraf: 'De meeste PvdA-Kamerleden vonden hem een verschrikkelijk vervelend, lastig mannetje.'

Van Gijzel ontvangt tientallen tips over stinkende aanbestedingen. 'Er is een put geopend die niet snel weer dicht zal gaan', bezweert hij. Het blijkt dat Justitie een schikking heeft getroffen over oplichterspraktijken bij de bouw van de Schipholtunnel. Van Gijzel wil dat Justitie de schikking die merkwaardig voordelig uitpakt voor de frauderende bedrijven, intrekt. Als het kabinet dat niet doet, moet Justitie-minister, de VVD'er Benk Korthals, maar weg.

Een paar jaar daarvoor heeft Van Gijzel naar aanleiding van de Bijlmerramp al het aftreden verlangd van een andere coalitiegenoot, minister Borst van Volksgezondheid. Tot ergernis van fractievoorzitter Melkert. Nu grijpt Melkert in. Hij ontneemt Van Gijzel het woordvoerderschap. In de tere verhoudingen binnen Paars past het niet dat de PvdA zomaar een VVD-minister uit het kabinet schopt. Van Gijzel verklaart het fundamenteel oneens te zijn met zijn fractievoorzitter. 'De zaak gaat over bedrijven die zich op kosten van de staat, met geld dat ze van de samenleving stelen, hebben verrijkt.'

Zijn vader zou trots zijn geweest op zo'n strijdbare opmerking uit de mond van zijn zoon; zijn opa beretrots. Rob van Gijzels vader was chef redactie-Zuid van het socialistische Vrije Volk. Een krant met in zijn hoogtijdagen, in de jaren vijftig en zestig meer dan veertig regionale edities.

Europese prijs

Eind 2010 won Eindhoven een Europese prijs voor de beste samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Als in 2008 de economische crisis uitbreekt - hij is amper een half jaar burgemeester - haalt hij het bedrijfsleven naar het stadhuis. Hij organiseert maandelijkse gesprekken, bij hem op de kamer, met topmensen van Philips, ASML en andere concerns. Het gaat over de gevolgen van de crisis voor de bedrijven en voor Brabant, over de vraag wat de overheid kan doen en vooral hoe men elkaar kan helpen. Staf Depla, die hem meemaakte als collega-Kamerlid: 'Rob is in Eindhoven een echte verbinder geworden.'

Van Gijzels broer Jan heeft hem geïnterviewd voor het stadstijdschrift Frits. Daaruit: 'Pa trad voor een groot deel in de voetsporen van opa. Ook aan hem kleefden zaken als SDAP, De Centrale, VARA, NVV en Het Volk. Het kon allemaal niet rood genoeg zijn. Strijdliederen schalden 's ochtends uit de radio.'

Opa van Gijzel werd in de jaren dertig gemeenteraadslid in Eindhoven voor de SDAP. Rood in een roomse bedding. Pastoor Peters van de St. Antoniusparochie kwam oma vertellen dat ze van haar man af moest. Daar dacht oma genuanceerder over. Maar de rest van de familie, broers, zusters, vaders, moeders - allemaal hebben ze nooit meer met die rooie van doen willen hebben. Ze staken de straat over als hij eraan kwam.

Waar opa tot in zijn eigen familie werd verguisd, is twee generaties later de kleinzoon burgemeester.

Tussen Rob van Gijzel en Ad Melkert komt het in 2001 niet meer goed. 'Gewantrouwd en gemuilkorfd', voelt Van Gijzel zich, zo zegt hij in de Volkskrant. Op zijn beurt voelt Melkert, opgetrokken uit wantrouwen en Siberisch ijs, zich als fractievoorzitter genegeerd door de eigengereidheid van zijn fractielid. Adri Duivesteijn, vicefractievoorzitter in die dagen: 'Het was een botsing tussen twee macho's, de controlfreak tegenover de man van de ramkoers die geen moment afremde.'

Van Gijzel heeft zich vastgelopen. Hij stapt op. Zijn vertrek uit de actieve politiek heeft, in zijn eigen woorden, 'iets van een trauma'. Maar in 2008 begint de victorie. In zijn geboorteplaats Eindhoven; eindelijk weer thuis. 'Ik ben hier geboren en hier voel ik me gelukkig', zegt burgemeester Van Gijzel bij verschillende gelegenheden. In de Kamer kon hij zich verliezen in de kleinste details, als burgemeester ontpopt hij zich als een generalist met visie. Philipsman Hendriks: 'We zijn een land dat het van kennis moet hebben. Kennis is onze enige grondstof. Met het verplaatsen van containers gaan we het niet redden. Rob begrijpt dat als weinig andere bestuurders.'

VDL-topman Van der Leegte: 'Wij hadden in 2008 dringend behoefte aan deeltijd-WW. Van Gijzel is naar Economische Zaken gestapt; uiteindelijk is het gelukt. We hebben 2.900 mensen voor dertig procent in de WW kunnen onderbrengen. Anders hadden we er duizend moeten ontslaan. In 2010 was er ineens weer volle productie. Als die duizend man waren ontslagen, hadden we met onderbezetting gekampt.'

Rob van Gijzel in 2001 nadat hij zijn aftreden uit de Tweede Kamer-fractie van de PvdA bekend heeft gemaakt. Beeld Martijn Beekman

Eigengereid

In gepolijste vorm is de eigengereidheid gebleven. Van Gijzel aanvaardt bijvoorbeeld nauwelijks een verschil van mening. Als je het niet met hem eens bent, gaat hij ervan uit dat je hem niet goed begrepen hebt. Het wordt hem vergeven, omdat hij veel entameert en bereikt. 'De handen van de Sheriff jeuken altijd', schreef de plaatselijke krant, het Eindhovens Dagblad, in tederheid.

Gepensioneerd politicus Dick de Cloe, oude vriend uit de Tweede Kamer: 'In Eindhoven is hij het boegbeeld van de stad. Een baasjesburgemeester, die voorop durft te lopen.'

Het blijft opmerkelijk dat een politiek talent dat zich zo hopeloos vastloopt in Den Haag hemelsbreed honderd kilometer verderop een bestuurder met gezag en impact blijkt te zijn. Het kan heel goed dat Rob van Gijzel op den duur Den Haag is gaan ervaren als een neurose, met zijn pikorde en zijn fundamentele eenzaamheid. Eindhoven is thuis. Daar is hij zeker van zijn zaak.

Van der Leegte herkent het: 'Hij heeft de Brabantse manier van samenwerken. De mensen hier kunnen heel goed met elkaar. Hij is in Den Haag politiek verkeerd gevallen. Hij is naar Eindhoven gekomen, hij spreekt de taal van hier. Het is zijn Eindhoven, waar hij geboren is en waar hij hoort. Hij is hier hartstikke op zijn plek.'

Aanvullingen en verbeteringen: Rob van Gijzel was Kamerlid van 1989 tot 2001, en niet tot 2008, zoals ten onrechte stond vermeld in een eerdere versie van dit artikel.

Eigenzinnig

Zeker het begin van Van Gijzels burgemeesterschap is niet rimpelloos. Hij mag zich dan richten op samenwerking, het blijft wennen aan zoveel eigenzinnigheid van een baasjesburgemeester. Hij zegt PSV steun toe bij uitbreiding van het stadion. De gemeenteraad weet van niets. Hij regelt dat Eindhoven zich kandidaat stelt als World Design Capital. Niet dat de raad iets was gevraagd. Maar Van Gijzel wil zijn agenda afwerken Adri Duivesteijn: 'Hij ziet heel goed wat de toekomst is, voelt aan wat interessant wordt. Hij weet hoe hij dat moet faciliteren, dat is zijn kracht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden