Van Agt en het liegen van de waarheid

Door Maarten en Frank Meester..

Maarten en Frank Meester

Maarten: ‘Leugenaars die de waarheid spreken, worden niet geloofd’, stelde Aristoteles. Geldt die uitspraak ook voor Van Agt? ‘Heb ik de kluit belazerd?’, vroeg hij zichzelf publiekelijk af tijdens de presentatie van zijn biografie. Had hij Ed van Thijn in 1977 voor de gek gehouden door maandenlang met hem te onderhandelen over een PvdA/CDA-kabinet, terwijl hij al wist dat hij met de VVD verder wilde? ‘Ik zal tot op mijn sterfbed met die vraag bezig blijven’, zei hij. ‘En je moet het echt geloven, Ed, het kan zijn.’

Frank: Misschien brengt al dat gepieker Van Agts sterfbed wel dichterbij. De logicus Philitas van Kos stierf van uitputting doordat hij maar bleef nadenken over de paradox van de Kretenzer leugenaar: ‘Simon de Kretenzer zegt dat alle Kretenzers leugenaars zijn.’

Maarten: Over 25 eeuwen zullen Van Agts paradoxen net zo klassiek zijn. Neem deze: ‘Dit is geen geautoriseerde biografie.’ En meteen daarop: ‘Niet geautoriseerd. En dus betrouwbaar.’

Frank: Waarom hecht ons intellect zo aan waarheid, vraagt Nietzsche in het essay Over waarheid en leugen in buitenmorele zin. Dat is vreemd, want het heeft ons juist altijd geleerd te veinzen. Alleen daardoor kunnen wij mensen overleven – we hebben immers geen scherpe hoorns of grote tanden. ‘De misleiding, het vleien, liegen en bedriegen, het achter-de-rug-om-praten (*) zijn hier regel en wet.’

Maarten: Van Agt vormt geen uitzondering, bedoel jij, want iedereen liegt altijd. Daarmee doe je zelf een paradoxale uitspraak. Bovendien heeft Bernard Williams in Truth and Truthfulness het failliet aangetoond van dat soort relativisme. Hoe kunnen we nog met anderen samenleven als we er niet van uit mogen gaan dat ze doorgaans de waarheid spreken?

Frank: Hoezo failliet? Tijdens de presentatie van de Van Agt-biografie zat Balkenende gezellig naast Van Agt. Niet alleen distantieerde onze premier zich niet van de Kretenzer, hij schaterde het zelfs uit.

Maarten: Ongepast. En dom, want onlangs reageerde hij nog verongelijkt toen een Maurice de Hond-peiling aangaf dat een op de drie Nederlanders niet gelooft dat het kabinet waarheidsgetrouw verslag heeft gedaan van een gesprek met Wilders. En deze week gaf de premier zelf toe dat zijn kabinet een enorm imagoprobleem heeft.

Frank: Balkenende weet dat zijn volk niet om waarheid geeft. Zoals Nietzsche schrijft, heeft de mens ‘in feite geen hekel aan de misleiding, maar alleen aan de onaangename, vijandige gevolgen van zekere soorten van misleiding. (*) Hij begeert de aangename, levensbehoudende gevolgen van de waarheid; tegenover de zuivere, consequentieloze kennis is hij onverschillig, tegen de wellicht schadelijke, vernietigende waarheden zelfs vijandelijk gestemd.’

Maarten: Ik vrees dat onze premier lacht omdat Van Agt een waarheid liegt die hem zelf niet bedreigt. Sterker, deze waarheid heeft voor hem aangename, levensbehoudende gevolgen. Balkenende merkt dat zijn verre voorganger met bedrog wegkomt. Dat biedt perspectief. Daarbij vind ik het niet zo netjes tegenover de bedrogene, Ed van Thijn, die ook aanwezig was.

Frank: Van Thijn hangt zelf de doctrine aan zoals Plato die ontvouwt in de Politeia: ‘Slechts de heersers van de staat behoren het privilege te hebben te mogen liegen.’ Denk aan die andere recente biografie, over Van Thijns politieke vader Den Uyl. Die heeft belastende stukken over de tweede omkoopaffaire van Bernard ‘verdonkeremaand’. Juliana was anders afgetreden en Beatrix had haar niet willen opvolgen, wat een nieuw licht werpt op Beatrix’ uitspraak dat ‘de leugen regeert’. Van Thijn heeft laten weten Den Uyls bedrog een briljante zet te vinden.

Maarten: Ook het kabinet-Balkenende IV liet Den Uyls misstap passeren, zonder te beseffen dat het imagoprobleem daardoor alleen maar verergert. Ach, het volk lacht wel mee. Het gaat maar om zaken uit het verleden, die daarom niet direct schadelijk en levensbedreigend zijn. Maar ik zie de constanten. Geloof me of niet, over een kleine dertig jaar stelt Balkenende zichzelf bij de presentatie van zijn door mij geschreven, ongeautoriseerde biografie publiekelijk de vraag: ‘Heb ik de kluit belazerd? Heb ik heel Nederland tijdens de campagne van 2002 voor de gek gehouden toen ik, anders dan Rosenmöller, Melkert en Dijkstal, vriendelijk bleef tegen Pim Fortuyn, in de wetenschap dat mij dat later, als de door mij ingehuurde Volkert van der Graaf de trekker zou hebben overgehaald, veel stemmen zou opleveren?’

En hij zal afsluiten met: ‘Ik zal tot op mijn sterfbed met die vraag bezig blijven. En jullie moeten me echt geloven, beste landgenoten, het kan zijn.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden